K - k

kaa1 znw. einde. Zie trefwoord: kaba.
kaa2 onoverg. ww. vallen. Zie trefwoord: kai1.
kaa3 overg. ww. roepen. Zie trefwoord: kai2.
kaabasi 1) znw. boom , brengt grote ronde vruchten voort (kalebas). Kaabasi na wan bon di e goo a ganda, ma den sama nái nyanmi en sii.
2) znw. kalebas kommetje. Anga wan kaabasi den sama e towe wataa a boto. Zie: goo2. Van: AI. Etym.: karawasi .
kaabasi supun znw. lepel gemaakt van kalebas. Zie trefwoord: supun.
kaabita znw. geit. Kaabita na wan meti di anga sikapu e wani gei. Van: IB. Etym.: cabrita .
kaabita baasi znw. dunne ballon. Zie trefwoord: baasi.
kaabu1 1) overg. ww. krabben. Efi yu o felifi wan gaandi boto fi yu baka, da i mu kaabu a gaandi felifi puu ne en, fosi i felifi en.
2) znw. kras. Mi si wan kaabu na a nyunyun muntolu fu mi.
3) overg. ww. krabben (van huid). A boi kaabu en sikin anga en nangaa te a koti, bika en sikin be e kaasi en.
kaabu2 znw. Van: GE. Etym.: crab .
kaabu alisi Zie trefwoord: alisi. idioom.
kaabu dagu znw. wasbeer die krab eet. Zie trefwoord: dagu.
kaabu ede Zie trefwoord: ede1. idioom. zich zorgen maken.
kaabu olo znw. het hol van een krab tussen de rotsen. Zie trefwoord: olo.
kaabu yasi znw. Zie trefwoord: yasi2.
kaagi 1) overg. ww. Ná kuutu, kaagi taawan, da taawan ná o kuutu, kaagi yu tu. (Mt. 7:1)
2) znw. Mi kisi wan kaagi fu yu taki, yu e kosi gaansama. Zie: bosikopu. kaagi wan sama over iemand klagen. Da Akompa go kaagi Da Dakiten na a basi taki, a lesi. Zie: konkuu. Van: DU. Etym.: klagen .
kaagi wan sama Zie trefwoord: kaagi. idioom.
kaaka znw. schaduw. Den e biibi fu Peitilisi waka pasa namo, fi en kaaka meke den betee. (Ap. 5:15b)
kaakeli znw. gekijf; gekrakeel. Mi feele enke u e kwali de. Dyalusu anga kaakeli boon ati fasi. (2 Kol. 12:20b) Zie: feti; kwali1; toobi. Van: DU. Etym.: krakelen .
kaakiti znw. kracht, sterkte, krachtige, sterk. Di a tan fotenti dei sondee nyan, ne a lasi kaakiti. syn: taanga; ant: swaki. Van: DU. Etym.: kracht .
kaakun znw. kalkoen. Kaakun na wan sowtu foo di meke enke kakafoo, ma a di na a moo bigi, da a tan pende pende. Zie: foo; toke. Van: DU. Etym.: kalkoen .
Kaala1 znw. Carla.
kaala2 znw. kralen. Den yonkuu uman fu Ndyuka lobi weli kaala a den nekilasi. Zie: keti. Van: DU. Etym.: kraal .
kaampu1 znw. kramp. Te kaampu kisi yu a i futu, da ai gei enke i futu fasi, da yu nái poi waka bun. syn: Anainsi kisi wan sama.
bee kaampu znw. maag kramp. Van: GE. Etym.: kramp .
kaampu2 znw. stevig vastgrijpen. A man kaampu a paanga oli, fosi a sipikii en.
doo kaampu znw. Van: GE. Etym.: klamp .
kaapana znw. val; strik. Ma na sani fu kisi den enke kaapana. (Lom. 11:9b)
kaape znw. Groene zeeschildpad. Kaape anga koo na awan, ma a di na koo e tan a soo, da kaape e tan a ze. Zie: koo2; wataa koo.
kaasi1 1) overg. ww. jeuken. Di somen makisita biti mi, ne mi sikin e kaasi mi. Zie: biti; nyan.
kaasi kaasi znw. Te kaasi kaasi kisi yu, da i kaabu yu hii sikin.
2) overg. ww. krabben. Mi e kaasi mi sikin pe den mila biti mi. Zie: kaabu1.
3) bnw. sexueel overgeprikkeld; wellustig. A uman de kaasi te, anga ala man a wani go a bedi. syn: wei2. Zie: motyo. Van: DU. Etym.: krassen .
kaasi2 1) overg. ww. berispen; waarschuwen. Mi kaasi a man fu a libi bun anga en uman. syn: bali1; wasikoi. Zie: kumandei.
puu kaasi berispen; standje geven. A man puu kaasi gi a pikin fu a á kosi gaansama moo. syn: bali1; puu uwii; wasikoi.
2) onoverg. ww. wild zijn. A dagu kaasi te, ala sama ai wani nyan.
kaasi abaa voorz. over. Zie trefwoord: abaa.
kaasi kaasi znw. uitslag. Zie trefwoord: kaasi1.
kaasi sikin znw. huiduitslag. Zie trefwoord: sikin.
kaasi uman znw. overspelige vrouw. Zie trefwoord: uman.
kaasi woon znw. worm. Zie trefwoord: woon.
kaasina oli znw. petroleum. Zie trefwoord: oli2.
kaawai znw. ratel gemaakt van zaden in een schil. Da Fofi wei en kaawai ne en futu fu go dansi awasa. Zie: awasa; dansi. Van: AI. Etym.: karawasi .
kaba 1) znw. einde. A kaba fu goontapu o de taki goontapu ná o de moo. ant: bigin; sete. Var.: kaa1.
kaba a soso vernielen. Bika fu tuutuu, mi e taigi u taki, fu te enke a dei di tapu anga goontapu o lasi go kaba a soso, da ala weiti di Masaa Gadu be poti sa tan, fu meke ala san di Buku taki kon pasa tuu. (Mt. 5:18)
kaba kaba bw. Mi nái kuutu uman anga man toli, kaba kaba fi en, a mi o tyai ogii nen.
2) onoverg. ww. afmaken; klaar zijn. Mi kaba wooko, a dati meke mi e go a osu. Efu i kosi gaansama, da i kaba goofu.
3) onoverg. ww. op gebruikt zijn; uitverkocht. A sawtu meti di den be e paati kaba, bika mi go lati.
4) overg. ww. stoppen; beeindigen. Te i dede, da i kaba libi a goontapu.
5) tw. Stop; Houd op! Kodyo, kaba! Ná muliki mi moo, mi o fon yu!
6) bw. al; reeds. Fu dyonson di i go a goon ya, ne i kon kaba? Van: IB. Etym.: acabar .
kaba a soso Zie trefwoord: soso1. idioom. vernietigd, vernield zijn.
kaba kaba bw. voordat het voorbij is; bijna tot het einde. Zie trefwoord: kaba.
kabiten znw. dorpshoofd. A moo hei edeman fu ibii kondee fu Ndyuka na den kabiten. Zie: Gaaman; basiya. Van: GE. Etym.: captain .
kado znw. cadeau; geschenk. Den sama a goontapu e piisii tuutuu anga a dede fu den. Den o sende kado gi den seefi. (Kon A Kiin 11:10a) syn: piisenti. Van: DU. Etym.: cadeau .
kai1 [kàí] onoverg. ww. vallen. A naki en futu kai a doti anga bee. ant: taampu1. Zie: didon. Var.: kaa2.
A kai a pasi gi en. Alles loopt goed voor hem.
bobi kai hangende borsten. A gaandi mma bobi kai, bika a de lakpaa pooi pooi. ant: bobi sutu; kisi bobi.
lon kai overvloeien. Efi i poti wataa a ini a boketi moo, a o lon kai, bika a fuu kaba.
wan sama du nái kai anga wan sama iemand gedrag bevalt hem niet. A sama de du nái kai anga mi. Van: IB. Etym.: cair .
kai2 1) [káí] overg. ww. roepen. Mi mma kai mi a mi nen fu mi kon. Var.: kaa3.
2) overg. ww. uitnodigen. Di a man fuuyali, ne a kai somen sama fu kon meke piisii anga en.
3) overg. ww. noemen. Van: EN. Etym.: call .
kai a koo wataa idioom. beginnen van het normale baden, nadat een vrouw voor 3 maanden na een bevalling, met warm water heeft gebaad. Zie trefwoord: koo wataa.
kai anga nen Zie trefwoord: nen. idioom.
kai bita Zie trefwoord: bita. idioom. ??
kai tuutuu idioom. en het gebeurde. Zie trefwoord: tuutuu.
kai wan sama (ogii) nen Zie trefwoord: nen. idioom. over iemand praten.
kaiman znw. kaaiman. Kaiman na wan meti di sa tan a ini wataa efu soo sondee fu wan sani du en. Van: AI. Etym.: acare+yuman .
kaita znw. speelkaarten; kaartje.
pee opo kaita open kaart spelen. Van: DU. Etym.: kaart .
kaita moni znw. kaartje om mee te reizen. Zie trefwoord: moni.
kaka1 [kákà] onoverg. ww. krom zijn; met een bocht lopen. Beina ala umanpikin gogo kaka. Zie: bendi.
kaka2 [kákà] overg. ww. de haan spannen, een wapen klaarmaken; zich opstellen. Efu wan sama kaka en goni wani taki, a o sutu. Van: EN. Etym.: cock .
kaka3 [kàká] onoverg. ww. afgaan. Te wan sama go a wensei, da na go a go kaka. syn: kuma; wensei. Van: IB. Etym.: caca .
kaka bali Zie trefwoord: bali1. idioom. net voor zonsopgang.
kaka bee znw. ingewanden. Zie trefwoord: bee.
kaka kowla znw. Cola. Zie trefwoord: kowla.
kaka osu znw. buiten toilet; schijthuis. Zie trefwoord: osu.
kakaaka znw. kakkerlak. Kakaaka e tyai siki paati te den waka a yu nyanyan. Van: DU. Etym.: kakkerlakken .
kaka(foo) znw. haan. Zie trefwoord: foo.
kakalasi znw. achterwerk; onderkant. Zie trefwoord: lasi3.
kakaw znw. hete chocolade. Kakaw na wan faya wataa di i sa diingi enke te. syn: sukaati. Zie: faya wataa; te3. Van: GE. Etym.: cacao .
kaku onoverg. ww. stotteren; stamelen. Da mi gei feeleman di e kaku anga taki. (2 Kol. 10:1b) Var.: gagu.
kakumbe znw. kin; wang. Zie: agba; alaka; baiba; tooto1.
kalaki1 overg. ww. aanmoedigen; steunen. Mi e oli kalaki fu Sa Lomina fon Baa Kodyo fa den e feti de. syn: beli doin.
oli kalaki ondersteunen in een competitie of gevecht; steunen in een gevecht. Di den tu man e feti, ne a man e oli kalaki, fu en baala fonmi a taa man. syn: beli doin. Van: DU. Etym.: kraken .
kalaki2 znw. hemdskraag. Van: DU. Etym.: kraak .
kalambu znw. muskietennet. Te i didon a bedi, da i mu tapu a kalambu ondoo fu makisita á fende yu nyan. Zie: bedi; gaiden. Van: DU. Etym.: klamboe .
kalan znw. kraan. Den sama fu Foto, na kalan den e kisi wataa te den kaba, da den tapu en baka. Van: DU. Etym.: kraan .
kaliton 1) znw. karton. Anga kaliton den e meke dosu. Zie: pampila.
2) znw. kartonnen doos. Wan kaliton na wan dosu, fu poti sani a ini. syn: dosu. Zie: kasi1; kedee; kisi2. Van: GE. Etym.: carton .
kalu znw. mais.
wan sama wan ain kalu iemands oogappel. Sa Lomina na Baa Kodyo wan ain kalu, bika a nái meke sipowtu anga en. syn: gaasi fu ain. Van: GE. Etym.: corn .
kama znw. bed, slaapplaats. Te i didon a kama tapu, da i á poi doodoi enke amaka. syn: bedi. Zie: amaka. Van: IB. Etym.: cama .
kamalali znw. kameraad; makker. A sikowtu de na mi kamalali, bika mi anga en na bun mati. syn: gwentiman; kompe; mati; paa1; ant: buuseman; feyanti. Van: GE. Etym.: kamaraad .
kamaluwa znw. houten lepel.
kambaa znw. kamer. Bakaa osu lobi paati a kambaa kambaa a ini.
kambaa wenke gecko. Van: GE. Etym.: kamer .
kambaa wenke Zie trefwoord: kambaa. idioom.
kamboo idiofoon. ideofoon dat nutteloos hangen aangeeft. Wan man be de ape, di be siki ne en letise ana. A ana be dee fika kamboo. (Lk. 6:6b)
kameili znw. kameel.
kami znw. grijze vogel. Zie trefwoord: akami.
kamisa znw. lendedoek dat gedragen wordt door mannen. Kamisa na a koosi di den manengee fu Busi Kondee e weli fu tapu den senpeesi. Female: pangi.
wei kamisa een volwassen man worden. Female: wei pangi. Van: IB. Etym.: camisa .
kampu znw. kamp. Kampu na wan pikin kondee fu tan. syn: kondee. Van: GE. Etym.: camp .
kan1 onoverg. ww. kunnen; in staat zijn. A á kan taki Baa Kodyo fon Sa Lomina poti ne en leti tapu. Zie: man2; poi.
kan2 znw. kom. Wan kan na wan sani di meke fu sama diingi wataa. Zie: beenki1; gaasi1; supun. Van: GE. Etym.: kan .
kan3 overg. ww. kammen(haar). Mi á kan mi uwii di mi wasi, a fanya. Van: GE. Etym.: kam .
kandaa znw. kandelaar. Den be tyai gowtu sani, wan sowtu kandaa fu boon switi sumee anga mile oli fu lobi a sikin. (Mt. 2:11b)
kandaa tiki znw. kandelaar. Van: EN. Etym.: candle .
kandaa tiki znw. Zie trefwoord: kandaa.
kande bw. misschien; wellicht. Kande mi o go efu mi fende moni. Van: EN ? Etym.: can be .
kandi 1) overg. ww. kantelen, gieten. A sula kandi a boto gandan, ne a sungu huuw. ant: letiopu; taampu1.
2) overg. ww. uitgieten. Mi kandi a koo wataa fu a gaasi go a ini a kan. Zie: puu; tutu3.
3) onoverg. ww. overhellen. A osu á meke bun, a kandi.
4) onoverg. ww. slapen. Mi e go kandi, bika a lati kaba. syn: didon; siibi. Van: DU. Etym.: kantelen .
kandu1 znw. magisch middel om iets te beschermen tegen dieven. A mma poti kandu na a kasun bon fi en fu sama á booko den. Zie: wisi. Van: AF. Etym.: kandu .
kandu2 znw. kanon. Wan kandu na wan gaan mofu goni di den e feti a oloku. Zie: goni; kuguu. Var.: kanu. Van: GE. Etym.: cannon .
kandu kisi wan sama Zie trefwoord: kisi1. idioom. de consekwenties voelen als een taboe gebroken wordt.
kanfuu znw. kamfer. Van: GE. Etym.: kamfer .
kankan1 1) [kànkàn] znw. kam. Den bai kankan fu kan uwii.
2) znw. kam van een dier (bijv. haan).
sikin e puu kankan kippenvel krijgen. Mi sikin e puu kankan di mi si fa a man e koti a taawan.
kankan2 1) [kànkàn] znw. psychologische energie; verlangen. Mi ná abi kankan fu go moo. Zie: kaakiti; losutu2.
2) znw. moed; uitdaging. Di mi si fa a man nyoni, ne mi kisi kankan fu go feti anga en. ant: booko sikin.
kankan3 [kánkán] idiofoon. ideofoon voor iets dat vastzit. A boto fasi a ini a toko toko kankan. Zie: fasi2.
kankantii znw. zijden katoenboom. Kankantii na a moo gaan udu fu hii Saanan busi.
kantaasi znw. termietennest. Zie trefwoord: akantaasi.
kanti znw. kant. Wan sani enke wan gaan duku tei oli a den fo kanti fi en saka komoto a tapu e kon a doti, te kon doo a mi fesi. (Ap. 11:5b) Zie: fokanti. Van: DU. Etym.: kant .
kantoo znw. kantoor. Di a waka te wan pisi, ne a si Mateyesi sidon ne en kantoo e piki lantimoni. (Mt. 9:9b) Van: DU. Etym.: kantoor .
kanu znw. kanon. Zie trefwoord: kandu2.
kapa znw. koperen ketel; vat. Na a saafu ten, da na ini wan gaan kapa den be boli nyanyan gi den saafu. Zie: kapalasi. Van: EN. Etym.: copper .
kapalasi znw. bodem van koperen ketel. Zie trefwoord: lasi3.
kapasi znw. gordeldier. Kapasi na wan meti di ná abi uwii a sikin, da en sikin taanga te, efu i koti en seefi, a nái go. syn: bongo. Van: AI. Etym.: kapasi .
kapata onoverg. ww. met de poten de grond krabben; pikken. Den foo de a dyiko e kapata e suku nyanyan. Zie: diki2.
kapuwa znw. soort zwijn. Kapuwa na wan meti di e gei pingo, ma a di na en nosu meke taa fasi. Zie: he; pakila; pingo. Van: AI. Etym.: kapiwa .
kasaba znw. cassave. Den Busi Kondee sama e paandi kasaba a goon fu meke kwaka. Zie: kwaka.
baka kasaba overg. ww. Mi lobi nyan baka kasaba anga baafun. Zie: beele.
bita kasaba znw. bittere cassave. ant: switi kasaba.
switi kasaba znw. ant: bita kasaba.
kasaba tiki znw. cassave stam om opnieuw te planten. Zie trefwoord: tiki.
kasi1 znw. kast. A ini wan kasi somen sama e poti sani, da den sooto en.
buku kasi znw.
eisi kasi znw. A ini wan eisi kasi wi e poti wataa fu a sa koo.
koosi kasi znw. Van: DU. Etym.: kast .
kasi2 znw. kaas.
pinda kasi znw. pinda kaas. Pinda kasi na fu poti a ini beele nyan. syn: fonfon pinda. Van: DU. Etym.: kaas .
kasibomu znw. gasbom. Ala kasifaya mu abi kasibomu fu den sa boli. Zie: kasifaya; kesenkeli. Van: GE. Etym.: gasbom .
kasifaya znw. gasfornuis. Zie trefwoord: faya.
kasii znw. alcoholische drank. Kasii na wan diingi di den Ingii e meke anga kasaba. Zie: kasaba. Van: AI. Etym.: kasiri .
kasiipo znw. cassave soep. Kasiipo anga tomati na tu sani fu boli foo. Zie: tomati. Van: AI. Etym.: kasiri'po .
kasolini znw. benzine. Fu di a bidon be doo a wan pikin peesi, meke ala a kasolini fu mi leki gwe. Zie: kaasina oli. Var.: gasolini. Van: GE. Etym.: gasoline .
kasun znw. cashew;Anacardium occidentale (Anacardiaceae). A ton fu kasun á de a ini enke den koko fu den taa sii.
kasun ton znw. cashew nootje. Van: AI. Etym.: akajú .
kasun ton znw. cashew nootje. Zie trefwoord: kasun.
kasutu znw. geweer patroon. Zie trefwoord: katusu.
katibo znw. gevangenschap; slavernij. Na katibo pina, den gaansama fu wi be de na a saafu ten, e wooko a taanga wooko dei anga neti. syn: saafu. Zie: pina1.
katiina znw. soort gepantserde vis. syn: hei ede. Zie: koko udu; kwikwi; soke; waawaa.
katuku znw. bosje. A si wan maka katuku e leti faya, ma na a Basiya fu Masaa Gadu Kondee be kon soi enseefi enke faya de. (Ap. 7:30b)
katun znw. draad. Na katun, den sama e poti a nanain e nai koosi, te wan koosi fu den piiti. Zie: nanain. Van: GE. Etym.: katoen .
katusu znw. patroon van een geweer. Na katusu yu e poti go a ini wan goni fu sutu meti. Zie: agaa2; kuguu; lai3; patoon. Var.: kasutu. Van: IB ? Etym.: cartucho .
kaw1 overg. ww. kauwen. Anga den tifi fu wan sama ai kaw nyanyan, fosi a gwili.
kaw tifi op de tanden knarsen. Da Yolu ati boon te, ai kaw tifi. Zie: ati boon.
kawkeni znw. Te i bai kawkeni e nyan, da i mofu ná o sumee. Van: DU. Etym.: kauw .
kaw2 znw. koe. Kaw meliki bun fu wan uman diingi te a de anga bee.
don enke kaw (baka futu) zo dom als een koe. I don enke kaw, bika i nái fusutan sani.
oli kaw tee gi wan sama iem. bemoedigen. Zie: gi (deki) ati.
meliki kaw overg. ww.
se kaw znw. syn: seku. Van: GE. Etym.: cow .
kaw buba susu znw. leren schoenen. Zie trefwoord: susu.
kaw foo znw. Zie trefwoord: foo.
kaw futuboi Zie trefwoord: futu1. idioom.
kaw meliki znw. koeien melk. Zie trefwoord: meliki.
kaw meti znw. rundvlees. Zie trefwoord: meti1.
kaw pen znw. Zie trefwoord: pen2.
kaw tifi Zie trefwoord: tifi. idioom.
kawee goon znw. akker die al eens gebruikt is maar daarna overgroeid is. Zie trefwoord: goon.
kawfee znw. koe vlieg. Kawfee na wan sani enke feefee, ma a di na a moo bigi, da ai nyan sama. Zie: feefee; makisita; wasi wasi; wen wen. Van: EN. Etym.: cow fly .
kawkeni znw. kauwgom. Zie trefwoord: kaw1.
Kayen znw. Cayenne, de hoofdstad van Frans-Guyana. Zie trefwoord: Kayeni.
Kayeni znw. Cayenne. Kayeni na a foto fu Soolan. Zie: Soolan. Var.: Kayen.
kedee znw. houten kist, krat. Wan kedee na aseefi enke wan kisi, fu poti sani a ini. syn: kisi2. Zie: dosu; kasi1.
kee 1) onoverg. ww. huilen. Ai kee, bika en mma wipi en. ant: lafu; piisii. Zie: buduufu; kusumi.
2) tw. Oh, Ah, uitroep die medeleven aangeeft. Na fu dati ede meke den Dyu taki: “Kee! Luku fa a be lobi en, baa”. (Jn. 11:36) Van: EN. Etym.: cry .
kee osu znw. mortuarium. Zie trefwoord: osu.
kee pina anga wan sama Zie trefwoord: pina1. idioom.
kee pina (gi wan sama) Zie trefwoord: pina1. idioom. bejammeren; beklagen.
keebi overg. ww. schillen. Fosi wan sama nyan wan apeesina, da ai keebi en puu a buba. syn: pii1.
keepi onoverg. ww. kruipen. Zie trefwoord: kiipi.
keleiti znw. krijt. Van: GE. Etym.: krijt .
kelen1 [kèlèn] onoverg. ww. klimmen. Andeli e kelen a ini a bon fu booko manyan. syn: subi; ant: saka1. Van: GE. Etym.: klimmen .
kelen2 [kélén] idiofoon. ideofoon voor helemaal gescheurd; beschadigd. Di a gaan ibi man didon a ini a pikin amaka, ne a amaka koti kelen kai a doti gwuu.
keleni overg. ww. urineren. Te wan sama e keleni, da na a seefi enke te ai pisi puu wataa a ini en bee. syn: pisi2; puu wataa a boto.
kelenki znw. potje; po ( waarin men kan plassen). Wan kelenki na wan sani di umanpikin e pisi, te neti. syn: doodo; pow.
Kelesineti znw. Kerstfeest. Zie: Bedaki; fesa. Van: GE. Etym.: Christ + night .
Kelestesi znw. Christus, Jezus Christus. Kelestesi na a taa nen fu Masaa Jesesi, a Manpikin fu Masaa Gadu, di de Gadu seefi. Zie: Gadu1; Jesesi.
keli overg. ww. keuren; onderzoeken; proberen. A kuutu bakaa mu keli luku fa a man oli a weiti. Zie: luku; ondoosuku; wegi1. Van: DU. Etym.: keuren .
keliki znw. kerk gebouw. Keliki na a peesi pe den sama di e biibi a Masaa Gadu e kon makandii fu begi Masaa Gadu. Zie: dopu; gadu osu.
Ai pina enke keliki alata. Hij is zo arm als een kerkrat.
kelisi znw. kers. Zie: seli2. Van: GE. Etym.: kers .
keliyon tiki znw. potlood. Zie trefwoord: tiki.
ken znw. Na ken den e mii meke sopi. Var.: tyen. don ken gras dat lijkt op suikerriet.
ken ba znw. deel van stam van het suikerriet. Var.: ba ken. Van: EN. Etym.: cane .
ken koko znw. knobbels op stam van suikerriet; knobbels op de suikerriet stam. Zie trefwoord: koko3.
ken maa znw. suikerriet pers. Zie trefwoord: ken mii.
ken wataa znw. suikerriet sap. Zie trefwoord: wataa.
kengi 1) overg. ww. ruilen, verschillen, verwisselen. Di u kengi boto, ne a teke a pikin wan fu mi, ne mi teke a gaan wan fi en. Var.: kenki.
mun kenki znw. Zie: manti; mun.
2) onoverg. ww. verschillend zijn. Den tu sani de a ná awan, bika den e kengi. ant: aseefi; awan. Van: EN. Etym.: change .
kengi mofu Zie trefwoord: mofu. idioom. een belofte breken.
kenisi overg. ww. bedenken; nadenken over. Ma kenisi anga taawan di á taanga enke yu. (Lom. 14:16b)
kenki overg. ww. verwisselen. Zie trefwoord: kengi.
kesenkeli znw. draagbare gasovens om mee te koken. Kesenkeli na wan kasi faya fu boli nyanyan. Zie: kasibomu; kasifaya. Van: EN. Etym.: cash and carry .
kesikesi znw. zwarte capucijneraap, mutsaap, Cebus apella. Kesikesi na wan tapu meti di meke enke kwata. syn: mongii. Zie: babun2; kwata.
ketee znw. ketel. Van: GE. Etym.: ketel .
keti znw. ketting. A dyuku te a kaba, ne a iti wan keti a neki. Zie: kaala2.
iti keti a neki een halssieraad omdoen. A dyuku te a kaba, ne a iti wan keti a neki.
gowtu keti znw. Van: DU. Etym.: ketting .
Keti Koti (Dei) znw. Emancipatie Dag; Dag der vrijheden. Zie trefwoord: koti.
kibi znw. Te i e boli nyanyan, na a kibi e switi a nyanyan. syn: magin. Zie: aginamoto; fikisin. Van: GE. Etym.: cube .
kibii 1) overg. ww. bewaren; verbergen. Mi kibii a moni te a ondoo doti, fu fufuuman á si en.
kibii kibii onoverg. ww. Di a man si taki sama á de a osu, ne a kibii kibii go teke a moni. syn: bakabaka.
2) overg. ww. een zaak geheim houden. A kibii a taki onmen tenti yali fosi a kon a kiin.
3) bnw. geheim. Kumanti na wan kibii tongo di wan wenti e taki.
4) overg. ww. opbergen; opsparen. A ini magisin den wenkiiman e kibii ala den sani, di den mu poti a ini wenkii seli, fosi den poti den a ini a wenkii. Da bali kee kusumi fu den gudu di i dyunta kibii, a den lasiti dei pe goontapu de fu kaba ya. (Jak. 5:3b) syn: oli1; sipali1. Van: EN. Etym.: keep .
kibii kibii onoverg. ww. naar binnen sluipen; gluipen. Zie trefwoord: kibii.
kii 1) overg. ww. doden. Te i kii wan meti wani taki a nái boo moo.
kiiman znw. syn: goniman; man1; ontiman; tiyu sama; Female: boliman; muyee; tiya sama; folow; uman.
kiiman znw. Zie: abani; didibii sama; wisiman.
2) overg. ww. uitdoen; dichtdraaien. Kii a kalan, bika a boketi fuu kaba. ant: leti1; opo.
3) overg. ww. overmannen; bevangen. Di mi tan wan mun sondee nyan, ne angii kii mi te mi faaw.
kii ain gi wan sama Zie trefwoord: ain1. idioom. naar iemand knipogen.
kii sete Zie trefwoord: sete. idioom. een knoop maken die makkelijk loskomt.
Kiibisi znw. Caraib , Indiaan van Zuid-Amerika. Den Kiibisi na wan fu den Ingii kulu sama fu Saanan. Zie: Alukuyan; Aluwaka; Awayaikule; Ingii; Tiyo. Van: AI. Etym.: Kari'na .
kiiboi bnw. laatste. A kiiboi sani di wan sama e du te a kaba meke wan boto, na ali ai ali en poti a wataa. syn: lasiti; ant: fosi.
kiiboi toon znw. laatste keer. Zie trefwoord: toon2.
kiiki znw. kreek. Kiiki na wan pikin sowtu liba, di e lon a mindii busi go miti liba. Zie: gotoo; liba. Van: GE. Etym.: creek .
kiiman1 znw. echtgenoot. Zie trefwoord: kii.
kiiman2 znw. crimineel; moordenaar. Zie trefwoord: kii.
kiin 1) onoverg. ww. schoon zijn. Mi e wasi den tyobo sani, te den kiin fele fele. ant: tyobo.
abi kiin sikin geluk hebben.
kiinkiin bw. U mu meke moiti fu u libi sondee fowtu, enke fa u Tata, di de a tapu de kiinkiin sondee fowtu. (Mt. 5:48)
2) onoverg. ww. netjes; schoon zijn. Sa Lomina kiin, alaten en osu e de fele fele.
3) overg. ww. oplichten. Te neti, da na den peli e kiin a hii osu. ant: dunguu. Zie: peli.
peesi kiin bij 't aanbreken van de dag; zonsopgang. Te peesi kiin, da ala sama e opo go a wooko. ant: neti tapu. Van: EN. Etym.: clean .
kiin ain znw. goed kunnen zien. Zie trefwoord: ain1.
kiinkiin bw. puur; perfect. Zie trefwoord: kiin.
kiinkiin ain Zie trefwoord: ain1. idioom. wakker zijn.
kiinkiin fusutan Zie trefwoord: fusutan. idioom. helder (van hoofd).
kiipi onoverg. ww. kruipen. Ala beibi e kiipi fosi den waka. Var.: keepi; koipi. Van: GE. Etym.: creep .
kilo znw. kilogram. Wan kilo, na wan dunsu galan. Wan kilo, na tu pontu. Zie: galan; pontu.
kilomeiti znw. kilometer. Wan kilomeiti, na wan dunsu meiti. Zie: doin1; futu2; meiti; sentimeiti.
kina 1) znw. treef, taboe. Efi i nyan wan sani di na i kina, da yu o siki. syn: teefu.
2) znw. lepra; melaats. Fu di a man nyanmi en teefu meke kina kisi en. syn: bwasi; kokobe.
kinaman znw. iemand die lepra heeft. Na wan sama di abi kokobe den e kai: “kina man”. syn: bwasiman; kokobeman. Van: AF. Etym.: nkinda .
kina dei Zie trefwoord: dei. idioom. dag waarop je niet mag werken; Zondag; dag waarop er niet gewerkt wordt; zondag.
kinaman znw. Zie trefwoord: kina.
kindi znw. knie. Zie trefwoord: kini.
kini znw. knie. Na wan sama kini e miti en tiki futu anga en boma futu. Zie: futu1. Var.: kindi; koko kini. Van: GE. Etym.: kniedv .
kinika onoverg. ww. hinken; kreupel gaan. Fu di a sani sutu a man ne en futu, ne ai kinika, bika a á poi waka bun. Zie: tyondo.
kinkin idiofoon. ideofoon voor iets dat onbeweegbaar is. A sete a fondamenti fi en osu kinkin, fasi a ini wan bunbun taanga doti. (Mt. 7:25a)
kino znw. film theater.
kisi1 1) overg. ww. vangen; krijgen. Di mi go uku mi kisi tu fisi. ant: misi1. Zie: fende.
Anainsi kisi wan sama kramp; verdoving door lage bloed circulatie. Te Anainsi kisi yu a i futu, da ai gei enke i futu fasi, da yu nái poi waka bun. syn: kaampu1.
bon kisi wan sama zich verslikken in een botje. Di a man e nyan a fisi, ne a bon fu a fisi kisi en ne en tooto.
doti kisi vuilnisbak. A ini wan doti kisi wi e towe sani. Zie: doti ipi.
kandu kisi wan sama de gevolgen ondervinden van het breken van een taboe. Di Andilei meke taanga yesi go booko den kasun, ne a kandu kisi en.
koli wan sama kisi zwendelen; bedriegen;bedotten. A man dyote en nyanmi en moni, da a koli en kisi. Zie: dyote; politiki.
tyali kisi wan sama verdriet hebben om iemand. ant: piisii. Zie: buduufu.
2) overg. ww. arresteren. Te i du wan sani, da sikowtu e kisi yu sooto. ant: losi1.
3) znw. (te pakken) krijgen. Malaliya makisita kisi a man, bika a be e siibi opo opo.
4) onoverg. ww. op een bepaald punt komen. Te i poti sukuu a ini te, da i mu daai a te meke a kisi. Sa Lomina fatu te, den yapon fi en nái kisi en moo. Efi i kisi manengee, da i du en.
5) onoverg. ww. een bepaalde tijd bereiken. Na dyonson dyonson ya a gwe, a á kisi tin miniti ete. Van: DU. Etym.: kiezen .
kisi2 znw. doosdkist; houten kist. Te wan sama dede, a ini wan kisi den e poti en go beli. Zie: kedee. Var.: dede kisi. Van: GE. Etym.: kist .
kisi a ana Zie trefwoord: ana. idioom. bedreven zijn; deskundig zijn.
kisi bobi Zie trefwoord: bobi. idioom. volwassen worden; borsten krijgen.
kisi futu Zie trefwoord: futu1. idioom.
kisi koo Zie trefwoord: koo1. idioom. kou vatten.
kisi manengee Zie trefwoord: manengee. idioom. volwassen man.
kisi mankei Zie trefwoord: mankei. idioom. een wond oplopen; gewond raken.
kisi mun siki Zie trefwoord: mun. idioom. menstrueren.
kisi pampila Zie trefwoord: pampila. idioom. slagen (voor een diploma).
kisi toobi Zie trefwoord: toobi. idioom. twisten; ruzie maken.
kisi uman Zie trefwoord: uman. idioom. volwassen vrouw.
kisi wan sama moi Zie trefwoord: moin. idioom. er gaat iets komen; iets (goeds) verdienen.
kiya overg. ww. opvoeden; opbrengen. Ala mma anga dda mu kiya den pikin bun, fu den kon wan bun sani, a ini a goontapu ya. syn: kweki. Van: IB. Etym.: criar .
kiyoo znw. jonge man. A kiyoo di den e kai Baa Akonto, nyan ipi moo ala manengee. Female: pikin uman. Zie: manpikin.
sabi kiyoo dankbaar zijn. Zie: manii. Van: IB. Etym.: crioulo .
kobe znw. haar in de nek. Te wan sama e puu en kobe wani taki, ai puu en baka neki uwii. Zie: uwii2.
kodo idiofoon. ideofoon voor uitsluitend, maar. Kibii yu ain, bika na tu kodo namo yu abi. Baa Tenten e somoko wan hii paki sikaleti wan kodo dei. Zie: namo2.
kodya znw. knots; stok. Den kon anga fetihow anga kodya dyagaa. (Mt. 26:47b) Zie: fetihow.
Kodyo znw. naam van een man op maandag geboren. Den sama fu fosi, be e gi den manpikin fu den di be meke a monde, a nen fu Kodyo. Female: Adyuba. Zie: Zie tabel onder: dei; Zie tabel onder: wiki1.
Kofi1 znw. naam van een man op vrijdag geboren. Kofi na a nen fu wan man di meke a feeda. Female: Afiba. Zie: Zie tabel onder: dei; Zie tabel onder: wiki1.
kofi2 znw. koffie. Kofi na wan faya wataa fu diingi anga beele. syn: faya wataa. Zie: kakaw; sukaati; te3.
meke kofi overg. ww. Van: GE. Etym.: coffee .
kofu znw. vuist. Mi tei mi kofu naki en ne en mofu.
feti kofu goed vechten. Baa Kodyo feti kofu, ala man ai fon. Van: EN. Etym.: cuff .
kofu wataa Zie trefwoord: wataa. idioom. een aantal slagen toebrengen.
koi1 onoverg. ww. wandelen; kuieren; een reisje maken. Mi wei mi moi koosi, ne mi go koi a Foto. Zie: waka. Van: DU. Etym.: kuier .
koi2 znw. vogelkooi; vogel kooi. A pikin foo fu Baa Kodyo di de a ini a koi de e singi te! Van: DU. Etym.: kooi .
koipi onoverg. ww. kruipen. Zie trefwoord: kiipi.
koko1 1) [kòkó] overg. ww. slaan met een snelle klap; tikken. Di a man bali a boi te, di a á wani yee, ne a tei en kofu, ne a koko en ne en ede kpoo. Zie: naki.
2) overg. ww. op een deur kloppen. Alaten i go luku wan sama, da i mu koko na a doo fosi i go a ini osu. Zie: naki.
koko koko znw. groet gegeven op de drempel.
koko2 1) [kókó] znw. zaad; pit van een vracht. Ngobaya na wan sii fu nyan, ma a di na a ná abi koko. Alaten mi kaba nyan manyan, da mi e towe a koko a busi. syn: sii1.
awaa koko znw. Awaa koko na a koko di e fika, te i nyanmi a nyanyan fu a awaa.
2) znw. testikels. syn: siton (taka). Zie: manungu.
koko3 1) [kókò] znw. stuk; brok; knoop. Mi fende wan gaan koko fu a kasi di a man be e paati. Zie: pisi1.
ken koko znw.
udu koko znw. knoest van een boom.
2) overg. ww. een knoop maken in een touw. Sa Yosenki teke a tetei, ne a koko en fosi a tei en, fu a á losi moo. Zie: tei. Van: AF. Etym.: koko .
koko ana znw. elleboog. Zie trefwoord: ana.
koko kini znw. Zie trefwoord: kini.
koko koko znw. Zie trefwoord: koko1.
koko lampu znw. olielamp. Zie trefwoord: lampu.
koko sii futu Zie trefwoord: futu1. idioom. enkelbeen.
koko (sii) futu znw. enkel. Zie trefwoord: futu1.
koko udu Zie trefwoord: udu. idioom.
kokobe znw. lepra; melaats. Te kokobe kisi wan sama, da ala den finga fi en ana anga en futu e nyanyan. syn: bwasi; kina.
kokobeman znw. iemand die lepra heeft. Na wan sama di abi kokobe siki wi e kai kokobeman. syn: bwasiman; kinaman. Van: AF. Etym.: kokobe .
kokobeman znw. Zie trefwoord: kokobe.
kokoliyekee idiofoon. gekraai van een haan. Zie trefwoord: kokoliyokoo.
kokoliyokoo idiofoon. gekraai van een haan (ideophone). Te i siibi, te musude, da yu e yee den kakafoo e bali kokoliyokoo, bika peesi e kiin. Var.: kokoliyekee; kukuluukuu.
kokonoto znw. kokosnoot. Zie trefwoord: kokoonoto.
kokoonoto znw. kokosnoot. Baa Kodyo bai kokoonoto a Koloni gi Sa Lomina fu a boli kokoonoto fatu. Var.: kokoonto; kokonoto.
I lontu ede enke kokoonto! Bel: Jij met je ronde kop, als een kokosnoot!
I gaan ede enke kokoonto (nyanyan)! Bel: Jij met je grote hoofd, als een kokosnoot! Van: GE. Etym.: coconut .
kokoonoto fatu znw. kokos olie. Zie trefwoord: fatu.
kokoonoto nyanyan znw. vruchtvlees van de kokosnoot. Zie trefwoord: nyanyan1.
kokoonto znw. Zie trefwoord: kokoonoto.
kolanti znw. krant. Den man sikiifi a toli fu fa a man kii a taawan a kolanti, fu ala sama sa fende leisi. Zie: nyunsu.
mofu kolanti 't gerucht gaat. A mofu kolanti e taki taki Saanan o kisi moni, ma Gaanlanti seefi á gi a nyunsu a laadiyow efu kolanti ete. Zie: laadiyow; leiman. Van: DU. Etym.: krant .
kolela znw. verblijf plaats voor psychische patienten. Na kolela somen fu den lawman di e siki a den ede e tan. Zie: law1. Van: IB. Etym.: colera .
koli 1) overg. ww. bedriegen; bedotten. Te i paamisi wan sama taki yu o gi en wan sani, ne yu á gi en mi en a sani, da i koli en. syn: dyote; politiki. Zie: baaka wan sama; gongosa; konkuu; poli sama nen; seli wan sama; taki ogii fu wan sama; doti wan sama.
2) overg. ww. tot rsut brengen; bedaren. Di a pikin fu a mma e kee, ne a teke en oli na ana e koli en fu a tapu mofu.
koli wan sama kisi Zie trefwoord: kisi1. idioom. zwendelen; bedriegen; voor de gek houden.
kolo znw. kool. Van: GE. Etym.: kool .
koloi overg. ww. beheksen; betoveren. A man á poi fika a uman moo, bika a uman meke deesi koloi en, fu a tan anga en solanga ai libi. Zie: wisi.
koloi wagi znw. kruiwagen. Zie trefwoord: wagi.
koloisi znw. houten kruis. Wan koloisi na wan pisi udu di den sipikii kaasi abaa wan taawan.
koloku znw. Koloku meke a á dede a wataa, di a boto sungu. ant: ogii ede. kolokuman znw. Van: GE. Etym.: geluk .
kolokuman znw. iem. die geluk heeft. Zie trefwoord: koloku.
kololu znw. kleur, kleuren. Lebi anga baaw na tu fu den sowtu kololu di de. syn: ain2. Zie: baaka; baaw; guun; lebi1; taya1; tyuwi; weti1; donu. Van: GE. Etym.: color .
kolompu znw. klompen; kluit; brok. Van: GE. Etym.: klomp .
kolon onoverg. ww. gebogen; krom zijn. Zie trefwoord: koon.
kolu znw. Surinaamse gulden. Wan ondoo sensi, na wan kolu. Zie: Zie tabel onder: moni; moni.
feifi kolu znw. vijf gulden. syn: loto3.
ondoo kolu znw. honderd gulden. Van: DU. Etym.: gulden .
kolusu znw. koorts. Te wan sama abi malaliya, da kolusu e kisi en. syn: feba. Van: DU. Etym.: koorts .
komakiliki onoverg. ww. gemakkelijk zijn. Zie trefwoord: makiliki.
komandanti znw. kommandant. Te suudati de a feti tapu, da den nái wooko moo enke wan kuwownu sama. Nono! Den e wooko fu a komandanti fu den mu piisii anga den na a fasi fa den e wooko. (2 Ti 2:4a) Zie: kumandei. Van: GE. Etym.: commandant .
komiki znw. kom; schaal. A gowtu komiki fuu anga a sumee switi sani di den e boon gi Masaa Gadu. (Kon A Kiin 5:8b) Van: DU. Etym.: kom .
Komisaisi znw. District Commissaris. Masaa Libaato na a Komisaisi fu hii Busi Kondee fu Saanan. Zie: basiya; Gaaman; kabiten; Pelesidenti. Var.: Komsaisi. Van: GE. Etym.: commissaris .
komoto onoverg. ww. vertrekken; naar buiten komen. U komoto sigisi yuu a Maseilanti, ne te fu sigisi yuu, ne u doo Foto ya.
Pasa komoto ya! Kom eruit!
san komoto znw. zonsopkomst (oosten). Soolan de na a se fu san komoto fu Saanan. syn: san opo; ant: san dongo; san gwe. Van: EN. Etym.: come out .
komoto a doo Zie trefwoord: doo1. idioom. einde van de periode van menstruatie.
kompasi znw. kompas. Van: GE. Etym.: compass .
kompe znw. buren. Te yu e tan a wan peesi, da den sama di de lontu yu, na yu kompe. Zie: gwentiman; kamalali; mati. Van: EN. Etym.: company .
Komsaisi znw. Zie trefwoord: Komisaisi.
komu znw. vrucht van een palmboom. Komu na wan sii di meke enke apodon, ma a di na a tan weti weti, da ai tesi taa fasi. Zie: apodon; patawa. Van: AI. Etym.: kumu .
komu buba znw. palm bast dat gebruikt wordt als vuilblik. Zie trefwoord: buba.
kon 1) onoverg. ww. komen. I mu waka langa langa kon a mi ya. ant: go; gwe. Zie: doo1.
2) onoverg. ww. beginnen; aanvangen. Fa i si Masaa Jesesi kaba taki so, den beendiman ain opo waa, den kon e si. (Mt. 9:30a) Van: GE. Etym.: come .
Kon a tafaa baala! Zie trefwoord: tafaa. idioom. Kom en eet, broeder!
kondee 1) znw. land, natie. Saanan Kondee abi fo ondoo dunsu sama.
booko kondee gebruikt om nadruk aan te geven. A man fufuu booko kondee. Zie: fu toko; ogii ogii.
Bakaa Kondee znw. Fosi Saanan be de fi enseefi, da na Bakaa Kondee be e taki fu a kondee.
Busi Kondee znw. Den Ndyuka sama e tan a Busi Kondee. Zie: Ndyuka.
dede kondee znw. Den kelikisama leli mi taki: “Te wan sonu sama dede sondee Gadu, da na ini dede kondee a o go tan, fu luku a dei di Masaa Gadu o kuutu goontapu”. Zie: Gaan Kondee; belipe(esi); geebi.
Gaan Kondee znw. kerkhof; begraafplaats. syn: belipe(esi); geebi.
(Masaa) Gadu Kondee (a tapu) znw.
2) znw. dorp. Na den kabiten e taki a den kondee fu Ndyuka. syn: ganda; ant: busi.
3) znw. nederzetting; kamp. Kondee na wan kampu fu tan. syn: kampu.
4) znw. dorpsbewoner. A hii kondee yee a ogii di a dda du. syn: paandasi. Zie: lanti; sama. Van: EN. Etym.: country .
koni 1) onoverg. ww. knap, wijs zijn. Te i koni, da yu o leli bun a sikoo. syn: tyai ede; ant: don. Zie: sabi pampila.
Koni! Koni! Kijk uit!
koniman znw. ant: donman.
2) onoverg. ww. sluw, slim zijn. A man koni te, alaten ai koli den sikowtu lowe komoto a sitaafu osu.
koniman znw. ant: donman.
3) znw. oplossing; wijsheid; kennis. Da Akalali be e boon sama puu wisi, ma a á be sabi a koni fu gi paadon fu sonu. Libisama ná abi a koni fu weki dedesama.
Mi ná abi en koni! Ik kan er niets meer aandoen! Van: EN. Etym.: cunning .
koni enke Anainsi Zie trefwoord: Anainsi1. idioom. zo slim als Anainsi.
Koni! Koni! Zie trefwoord: koni. idioom. Kijk uit!
konikoni znw. konijn. Zie trefwoord: konkoni.
koniman 1) znw. een wijs iemand. Zie trefwoord: koni.
2) znw. Zie trefwoord: koni.
konkoni znw. konijn; goudhaas. Konkoni na wan pikin meti di tan lebi lebi, da a abi tu tifi a ondoo anga tu tifi a tapu. syn: aguti. Zie: ginipi; he; mabula. Var.: konikoni.
Bakaa (Kondee) konkoni znw. Bakaa (Kondee) konkoni á de a Saanan busi, ma na taa kondee den e tyai en komoto.
I gaan yesi enke Bakaa (Kondee) konkoni! Van: DU. Etym.: konijn .
konkuu 1) overg. ww. iemand een geheim over een ander vertellen. Te i du wan sani, ne wan sama go taigi sama san yu du, da na konkuu a sama konkuu yu. syn: baaka wan sama. Zie: gongosa; poli sama nen; taki ogii fu wan sama.
2) znw. informatie; verklikkerij. Konkuu na te wan sama go taki wan sani di i be wani tan kibii.
naki konkuu tetei een telefoon gebruiken. Van: DU. Etym.: konkelen .
konkuu dosu Zie trefwoord: dosu. idioom. radio.
konkuu tetei Zie trefwoord: tetei. idioom. telefoon.
konofoluku znw. knoflook. Zie trefwoord: kunofoluku.
konopu znw. knop. Van: GE. Etym.: knopen .
konsensi znw. geweten. A wooko fu Masaa Gadu, na fu soi sama fu lobi makandii. Soseefi, fu meke sama ati kon de kiin sondee konsensi fonfon. Soseefi, fu sama mu abi tuutuu biibi. (1 Ti. 1:5) Van: EN. Etym.: conscience .
koo1 1) [kóó] bnw. koud, fris, koel. Nedelanti na wan fu den koo kondee pe eisi e kai fuu doti. ant: banowtu; waan.
booko koo lauw. A wataa booko koo, bika a bigin fu waan. Zie: puu puulu.
kisi koo een kou oplopen. Di a nyan tyaipi eisi, ne koo kisi en.
wan koo uman sexueel frigide vrouw.
2) znw. schaduw. Mi komoto a ini a san, go taampu a koo.
3) onoverg. ww. stil zijn; rustig zijn. A kondee koo pii, bika ala sama be gwe a Ndyuka fu go nyan yali. Van: EN. Etym.: cold .
koo2 [kòò] znw. land schildpad. Wan koo na wan meti di e tan a ini wan osu, da ai tyai en osu e lontu anga en ala pe ai go. syn: sekeepatu. Zie: kaape.
wataa koo znw. moerasschildpad. Zie: kaape. Van: AF. Etym.: klo .
koo buba znw. schildpadden schild. Zie trefwoord: buba.
koo pen znw. schildpadden hok. Zie trefwoord: pen2.
koo wataa 1) znw. Zie trefwoord: wataa.
2) znw. lauw water. Zie trefwoord: wataa.
koodei znw. touw. U teke koodei lolo a hii boto, fu oli den paanga di a boto meke. (Ap. 27:17a) Zie: dalati; tetei. Van: GE. Etym.: cord .
koofaya znw. houtskool. Anga koofaya den sama e boli a kowlupatu. Zie: kowlupatu. Van: EN. Etym.: coal fire .
koolu overg. ww. haar vlechten in ringen of krullen. A man bai fatu koolu en uwii. Zie: lolo1.
koolu koolu znw. Van: GE. Etym.: krullen .
koolu koolu znw. hout krullen. Zie trefwoord: koolu.
koolupatu znw. kolen haard. A ini wan koolupatu den sama e poti koofaya, da den meke faya, da den poti patu a tapu, boli nyanyan. Var.: koopatu; kowlupatu. Van: GE. Etym.: coal pot .
Koomanti znw. Geest onder de Aukaners. Zie trefwoord: Kumanti.
koon onoverg. ww. bochtig, krom zijn. Te wan sani á taampu, da na koon a koon. ant: taampu1. Zie: bokutu; sikweli. Var.: kolon.
koon koon onoverg. ww. A pasi koon koon te, bika a lai bokutu. Van: DU. Etym.: krom .
koon koon onoverg. ww. erg krom of gebogen zijn. Zie trefwoord: koon.
koonsaka znw. atleten voet. Koonsaka na wan siki di e kisi sama a finga mindii, da ai tan weti weti. Var.: koonsika. Van: AI. Etym.: kumisako .
koonsika znw. Zie trefwoord: koonsaka.
koopatu znw. Zie trefwoord: koolupatu.
koosi znw. kleren, kleding, doek, lap. Gaansama e wei koosi, den nái tan soso sikin.
alen koosi znw. Wan alen koosi na fu tapu alen fi yu á nati te alen e kon.
sibi futu koosi znw.
siibi koosi znw. Te wan sama dede, da anga sibi koosi den e lolo en fu go beli.
siibi koosi znw.
wei koosi overg. ww. Van: EN. Etym.: clothing .
koosi kasi znw. klerenkast. Zie trefwoord: kasi1.
koosube bw. dichtbij; vlakbij. Mi langa ana teke a buku, bika a be de koosube fu mi. ant: faawe; langa1. Zie: satu1. Van: EN. Etym.: close by .
kopi znw. een hard soort hout. Kopi na wan sowtu udu di e goo a busi, ma a taanga fu faa anga akisi. Zie: wana.
koti kopi gestraft worden. syn: dunguu osu; koti sitaafu; nyan sitaafu. Van: AI. Etym.: kupi'i .
kopoo znw. koper. Kopoo meke enke solufu, ma a di na a ibi, da a lebi. Zie: solufu.
kopoo pipa znw. rokende pijp. Zie trefwoord: pipa2.
kopoo sensi znw. koperen cent. Zie: Zie tabel onder: moni. Zie trefwoord: sensi1.
kopoo sipikii znw. kopspijker. Zie trefwoord: sipikii1.
kosi overg. ww. beledigen; vloeken. Efi wan sama taigi yu taki: “I tyobo tifi enke dagu!”, da na kosi a kosi yu kaba. Zie: kuutu kuutu. Van: EN. Etym.: cuss .
koso onoverg. ww. hoesten.
kosokoso znw. hoesten.
kosokoso znw. Zie trefwoord: koso.
kosutu onoverg. ww. kosten. Van: GE. Etym.: cost .
koti 1) overg. ww. snijden, kappen, slachten. A teke a ambei fu koti a bofoo.
koti anga wan sama goed met iemand kunnen omgaan. Wi dati á be e koti anga Masaa Gadu di e gi libi, meke libi á be de gi wi moo. (Efe. 2:5a)
Keti Koti (Dei) znw. Emancipatie dag; Dag der Vrijheden. A fosi dei fu seibin mun fu baka yali na Keti Koti. syn: Masipasi. Zie: fesa.
2) bnw. scherp zijn. A how fu mi koti te, a sa towe wan gaan udu. syn: saapu; ant: dede2.
3) overg. ww. overtreffen; te boven gaan; achter zich laten. A boto di mi dda meke koti ala den taawan, bika a moo moi.
I koti ye! Jij bent mooi aangekleed!
4) onoverg. ww. oversteken; doorkruisen. U go a boto, meke u koti go na abaase fu a ze so. (Lk. 8:22b) Van: EN. Etym.: cut .
koti anga wan sama Zie trefwoord: koti. idioom. goed met iemand om kunnen gaan.
Koti Bason znw. Gods bazuin, Kerk in Paramaribo. Koti Bason na a keliki pe somen Ndyuka sama anga taa taawan fende betee fu den siki. Zie: Anitii; Gadu Wowtu; Lomusu; Jehowfa Kotoigi. Van: DU. Etym.: Gods Bazuin .
koti boo Zie trefwoord: boo1. idioom. sterven. Var.: boo koti.
koti bubu fu pikin woon mofu Zie trefwoord: buba. idioom. besnijden, gebruikt in het Oude Testament.
koti ede fowtow Zie trefwoord: fowtow. idioom. paspoort foto.
koti faya Zie trefwoord: faya. idioom. vonken; schitteren.
koti kopi Zie trefwoord: kopi. idioom. gestraft worden.
koti mofu anga wan sama Zie trefwoord: mofu. idioom. relatie met iemand afbreken.
koti nongo Zie trefwoord: nongo. idioom. een spreuk vertellen.
koti odoo Zie trefwoord: odoo. idioom. een spreuk vertellen.
koti pasa go Zie trefwoord: pasa1. idioom. ergens doorheen lopen; voorbij lopen.
koti (pasi) gi wan sama Zie trefwoord: pasi1. idioom. uitwijken.
koti sama mofu Zie trefwoord: mofu. idioom. iemand in de rede vallen.
koti sitaafu Zie trefwoord: sitaafu. idioom. gestraft worden.
koti wakiti Zie trefwoord: wakiti. idioom. bewaken.
koto znw. rok. Den uman e wei koto a den mindii saka go a ondoo. ant: bulusu. Zie: kwei; pangi. Van: EN ? Etym.: coat .
kotoigi 1) overg. ww. getuigen. A ini u weiti seefi a sikiifi taki, te tu sama kotoigi fu wan sani, da a de tuu. (Jn. 8:17)
2) znw. getuige. Te wan sani pasa, ne sama si, da den sama di si na kotoigi fu san di pasa. Zie: lanti.
Jehowfa Kotoigi znw. de Jehovah's getuigen. Wantu yali pasa, na den sama fu Jehowfa Kotoigi be e waka e paati mofu taki, goontapu be o kaba. syn: Gadu Wowtu. Zie: Anitii; Koti Bason; Lomusu. Van: DU. Etym.: getuigen .
kowla znw. Cola. Kowla anga seli na tu sowtu sofu fu bai diingi. Zie: ayomanali; seli2; sofu. Var.: kaka kowla. Van: EN. Etym.: cola .
kowlupatu znw. kolen pot. Zie trefwoord: koolupatu.
kownu znw. koning. Mateyesi feti fu den Dyu kon sabi taki Masaa Jesesi na a kownu di Masaa Gadu be paamisi den Dyu gaandiwe a fesi kaba taki a be o sende kon.
kownu sutuu znw. koninklijke troon. Zie trefwoord: sutuu.
kowownu bw. zonder redenen. Zie trefwoord: kuwownu.
kowsu znw. sokken; kousen. Van: DU. Etym.: kous .
kowsubanti znw. kousebanden; soort lange bonen. Kowsubanti na wan guluntu di bun fu nyan. Van: DU. Etym.: kouseband .
kpei znw. lendedoek van een tienermeisje. Zie trefwoord: kwei.
kpokpo znw. knoedel soep. Zie trefwoord: kwokwo.
kpolon idiofoon. ideofoon dat 'Het eind' aangeeft. Zie trefwoord: kwolon.
kubi1 [kùbì] bnw. zuur. Efi i tesi asin, da yu o si taki a kubi. ant: sukuu1; switi. Zie: bita; suwa1.
kubi2 [kúbí] znw. zoetwater vis. Kubi na wan weti weti fisi, di e tan a ini liba.
kufaliki bnw. vreselijk; overweldigend; gevaarlijk. Den e suku moo kufaliki ogii fu du naamo, di taawan á be sabi du wanten. (Lom. 1:30b) Van: DU. Etym.: gevaarlijk .
kuguu 1) znw. kanonskogel. Den kandu di den be e sutu den boto a ini a feti be e wooko anga kuguu.
I gaan ain enke kuguu! Bel: Jij met je grote ogen als een kanonskogel!
2) znw. geweer kogeltje; hagel. Zie: agaa2; katusu; patoon.
3) znw. klein balletje uit kogellager. Van: DU. Etym.: kogel .
kuku1 onoverg. ww. koken (een vloeistof). A patu bigin kuku, bika a de langa a faya kaba. Zie: boli.
kuku kuku bnw. kokende. Mi mma, luku a kuku kuku wataa de fi i pii a bofoo. Van: EN. Etym.: cook .
kuku2 znw. koek; cake.
pan kuku znw. pannekoek. syn: baka bolon. Van: GE. Etym.: koek .
kuku3 znw. milt. Kuku na wan sani a ini wan libisama sikin.
kuku kuku bnw. Zie trefwoord: kuku1.
kuku safu Zie trefwoord: safu. idioom. hogedruk pan.
kuku wataa znw. gekookt water. Zie trefwoord: wataa.
kukuluukuu idiofoon. hanen gekraai. Zie trefwoord: kokoliyokoo.
kukutu 1) bw. corrupt; oneerlijk; verkeerd. A sama de e libi kukutu, bika a lobi fufuu taa sama du den ogii. Zie: koon.
2) overg. ww. vals beschuldigen. Den kukutu Baa Bow a ini a toli, bika den gi a taa man di fowtu leti. Van: EN. Etym.: crooked .
kukutu ana se znw. linkerkant. Zie trefwoord: kukutuse.
kukutu tee znw. schorpioen. Zie trefwoord: tee1.
kukutuse znw. linkerkant. Ala wagi fu Saanan mu lei a kukutuse fu a pasi. ant: letise. Var.: kukutu ana se. Van: EN. Etym.: crooked side .
kukuu znw. keuken. Kukuu na a peesi pe den e boli nyanyan. Van: GE. Etym.: keuken .
kula 1) znw. stok gebruikt om een boot mee te manoevreren. Wan kula na wan langa tiki, di den sama e poti a wataa, da den e toosi boto anga en go a fesi. Zie: tiki.
2) overg. ww. een boot manoevreren. Di den man doo na a sula, ne a botoman kula a boto subi.
kulaman znw. bootsman die de voorkant van de boot bestuurt. A kulaman na a man di e de na a ede boto e kula a boto fu den go a fesi. syn: ede botoman; ant: tiiman. Van: AF. Etym.: nkula .
kulaman znw. Zie trefwoord: kula.
kulekule znw. Oranje vleugelige papagaai. Kulekule na wan foo di meke enke papakai, ma a di na a moo nyoni. Zie: dyabaa; paaka; papakai. Van: AI. Etym.: kule .
Kuli znw. beledigende term voor Hindoestanies. Den Kuli na den fosi sama di kon a Saanan, di den Nengee be kon fii. Zie: Babun1. Var.: Akuli. Van: EN. Etym.: coolie .
kulu znw. menigte; groep mensen. Ala den sama ali kon a wan kulu, fu luku fa den tu sama e feti. Ala bakadina den sama e kon sidon a kulu e gi Anainsi toli.
kulu kulu znw. verschillende groepen. A ini Saanan ya, wi abi den kulu kulu sama enke Yampaneisi, Ingii, Kuli anga den taawan. Van: AF. Etym.: nkulo .
kulu kulu znw. Zie trefwoord: kulu.
kuma onoverg. ww. ontlasting hebben; afgaan. Te wan sama go a wensei, da na go a go kuma. syn: kaka3; wensei. Zie: keleni.
kumakiliki onoverg. ww. makkelijk zijn. Zie trefwoord: makiliki.
kumaku znw. bruine mier. Kumaku na wan gaan ede lebi mila, di lobi waka a lo, da den e nyan sama kasaba a den goon. Zie: mila; seli3. Van: AI. Etym.: kumako .
kumalu znw. zalm soort. Kumalu na wan switi fisi fu Ndyuka liba di meke enke pilen, ma a di na a ná ogii enke pilen. Zie: pakusi; pilen.
kumalu nyanyan znw. planten soort. Zie trefwoord: nyanyan1.
kumandei 1) overg. ww. commaderen; bevelen. Ai kaasi den takuu sani, da wanten den e du san a kumandei den fu du. (Lk. 4:36b) Zie: kaasi2; komandanti.
2) znw. een bevel. Da a poti wan kumandei baka taki, ala tapu, doo ondoo ya o boon kaba a soso. (2 Peit. 3:7a) Van: GE. Etym.: command .
Kumanti 1) znw. Geest van de Aukaners. Kumanti na wan fu den feti wenti di den Ndyuka sama e teke wooko. Var.: Koomanti.
2) znw. geesten taal. Kumanti na wan kibii tongo di wan wenti e taki.
3) znw. soort dans. Van: AF. Etym.: kromanti .
kumba znw. navel. Te den koti beibi kumba tetei, da a kumba wawan e fika fu deesi.
pe i kumba tetei beli geboorteplaats. Van: AF. Etym.: kobu .
kumba tetei znw. navelstreng. Zie trefwoord: tetei.
Kumpai znw. een van de 12 stammen van de Aukaners. Zie: Zie tabel onder: lo1.
kuneti tw. Goedenavond; avondgroet. Ala neti te yu si sama, da i mu gi den kuneti. syn: naafu; ant: molugu. Zie: odi. Var.: guneti. Van: GE. Etym.: good night .
kunofoluku znw. knoflook. A ná ala sama lobi boli nyanyan anga kunofoluku. syn: lai4. Zie: ayun. Var.: konofoluku. Van: DU. Etym.: knoflook .
kunsu znw. kussen. Masaa Jesesi be didon a bakase fu a boto, poti ede a wan kunsu e siibi. (Mk. 4:38a) Van: GE. Etym.: cushion .
kunu 1) znw. vloek op de familie. Di a dda kii a Nengee, ne a toon kunu gi den na a bee, bika ala sama fu a bee de e dede. Fu kii wan sama na noti, ma na a kunu di o kon a i tapu. A dati ne en! syn: fuuku2.
2) znw. wraak geest op de familie van de moeder. Zie: didibii; wenti.
gaan kunu znw. belangrijke wraakgeest. Van: AF. Etym.: kunu .
kupali znw. bloedzuigende parasiet. Zie: losu; sika. Van: AI. Etym.: kupari .
kusumi 1) onoverg. ww. tobben; piekeren; zich zorgen maken. A uman sidon e kusumi, bika en man gwe onmen yali kaba a Foto, a á kon ete. Zie: buduufu; kee; tyali.
2) onoverg. ww. rouwen; treuren. Da bali kee kusumi fu den gudu di i dyunta kibii, a den lasiti dei pe goontapu de fu kaba ya. (Jak. 5:3b)
kuudei 1) overg. ww. een overeenkomst sluiten; zweren; verbond. Masaa Gadu be kuudei anga Abalaham kaba taki, a o gi en bun di a paamisi en. Da a á poi booko ofu kengi mofu moo. (Gal. 3:15b)
2) znw. verbond; eed. Disi na wan nyun kuudei Masaa Gadu meke anga u, fu di mi buulu o lon gi u. Bika na a buulu fu mi o pai fu ala den somen takuudu anga ogii fu libisama. (Lk. 22:20b)
3) overg. ww. samenzweren. Da den hei apaiti begiman meke mofu, kuudei anga den seefi, fu kii Lasalesi tu. (Jn.12:10) Van: GE. Etym.: accord .
kuutu 1) overg. ww. lasteren; roddelen. A á bun fi i e kuutu sama a baka. Zie: gongosa; konkuu; taki sama sani.
2) onoverg. ww. klagen; mopperen. Seselon kon kuutu gi mi fa den sama e libi takuu anga en. Zie: kaagi.
kuutu kuutu onoverg. ww. mopperen; klagen. Te i mma sende yu fu du wan wooko, i á mu e kuutu kuutu. Zie: kosi.
3) overg. ww. bediscussieren.
4) znw. vergadering waar over geschillen wordt beslist. Gaanlanti fu Foto kai wan kuutu anga ala den basiya anga kabiten fu luku fa den sa sete a Busi Kondee. Zie: Gaanlanti1; basiya; kabiten.
5) znw. hof van justitie. Di den sikowtu kisi a dda, ne den tyai en go a kuutu fu den leisi sitaafu gi en.
kuutu bakaa znw. hof rechter. Zie trefwoord: Bakaa.
kuutu kuutu onoverg. ww. Zie trefwoord: kuutu.
kuwownu 1) bw. zonder redenen. Na kuwownu Baa Kodyo e fon a pikin so, bika a nái du ogii. syn: fu soso; sowmali. Var.: kowownu.
2) bw. gewoon; normaal. Yu á poi luku wan sama kuwownu so fu si taki a siki ya kisi en. Van: DU. Etym.: gewoon .
kuyake znw. soort toekan. Kuyake na wan foo di meke enke papakai, ma a di na en mofu langa. Zie: dyabaa; mbaki; paaka; papakai. Van: AI. Etym.: kuijaken .
kwadyo znw. soort dans;lied.
kwaka znw. Aukaans voedsel gemaakt van de cassave wortel. Kwaka na a ala dei nyanyan fu den Busi Kondee sama, di den e baka anga kasaba. Zie: kasaba.
I bam bam bam fesi enke nati kwaka! Bel: Jij met je dikke gezicht als natte cassave!; Belediging: jij met je dikke kop als natte kwak.
kwaka pan znw. cassave bakplaat.
I baala fesi enke kwaka pan! Belediging: jij met je brede kop als een cassave bakplaat! Van: AF ? Etym.: kwak .
kwaka pan znw. Zie trefwoord: kwaka.
kwakilowsu znw. Quaker havermout. Den gaansama fu fosi be lobi diingi kwakilowsu anga dileti meliki. Zie: papa2. Van: EN. Etym.: Quaker oats .
kwakilowsu papa znw. havermout pap. Zie trefwoord: papa2.
Kwaku znw. naam van een jongen op woensdag geboren. Den gaansama fu fosi, be lobi gi den manpikin fu den di be meke a diidewooko, a nen fu Kwaku. Female: Akuba. Zie: Zie tabel onder: dei; Zie tabel onder: wiki1.
kwakwa znw. soort gans. Kwakwa na wan foo di e gei dokisi. syn: gansi. Zie: dokisi.
kwali1 [kwálí] znw. ruzie; vete. Te tu sama kisi toobi e kosi denseefi, da na kwali den e kwali. Zie: feti; kaakeli; feti. Van: EN. Etym.: quarrel .
kwali2 [kwàlí] znw. sort tropisch hout. Kwali na wan sowtu udu di e goo a busi.
kwaliki znw. vijfentwintig cent.
Kwami znw. naam van een man op zaterdag geboren. Kwami na a nen fu wan man di meke a sataa. Female: Amba. Zie: Zie tabel onder: dei; Zie tabel onder: wiki1.
Kwamina znw. naam van een jongen op dinsdag geboren. Kwamina na a nen fu wan man di meke a tudewooko. Female: Abeni1. Zie: Zie tabel onder: dei; Zie tabel onder: wiki1.
Kwasi1 [kwasí] znw. naam van een jonge op zondag geboren. Kwasi na a nen fu wan man di meke a sonde. Female: Kwasiba. Zie: Zie tabel onder: dei; Zie tabel onder: wiki1.
kwasi2 [kwasì] znw. verf kwast. Kwasi na a sani di den sama e teke lobi felifi fu felifi osu anga en. Van: DU. Etym.: kwast .
Kwasiba znw. naam van een meisje op zondag geboren. Den gaansama fu fosi, be lobi gi den umanpikin fu den di be meke a sonde, a nen fu Kwasiba. Male: Kwasi1.
kwasikwasi znw. soort wasbeer. Kwasikwasi na wan tapu meti di e gei mila foiti. Zie: mila foiti. Van: AI ? or DU ? Etym.: kuasi or kwast .
kwata znw. zwarte aap. Kwata na wan tapu meti enke kesikesi, ma a di na en fesi lebi. Zie: babun2; kesikesi; mongii.
doti kwata schorpioen. syn: kukutu tee. Van: AI. Etym.: kuwata .
kwei znw. kleding (van meisjes tussen 12 en 18jr.); lendedoek. Kwei na wan pisi koosi di pikin umanpikin e wei. Zie: pangi. Var.: kpei.
wei kwei de puberteit bereiken; puberteit bereiken. Zie: pangi; wei pangi.
kwei uman znw. jonge vrouw. Zie trefwoord: uman.
kweki 1) overg. ww. kweken, opvoeden. Te i abi wan pikin, da i mu kweki en bun. syn: kiya. Zie: solugu.
2) overg. ww. opkweken. A man meke bedi a ini en goon fu kweki taya uwii. Zie: kiya. Van: DU. Etym.: kweken .
kweki dda znw. stiefvader. Zie trefwoord: kweki dada.
kweki mma znw. stiefmoeder. Zie trefwoord: kweki mama.
kweki pikin znw. stiefkind. Zie trefwoord: pikin.
kwemi znw. A sikowtu wipi a fufuuman anga kwemi ne en mindii baka. syn: balata.
Kwenti znw. het Kwinti volk, een van de 6 belangrijkste Marron groepen. Zie trefwoord: Kwinti.
kweti bw. helemaal niet. Kweti! Yu nái go a pe i wani go anda.
kweti kweti bw. helemaal niet; zeker niet. Mi á be sabi kweti kweti taki, a boto be o sungu. Zie: seefi seefi. Van: EN ? Etym.: quite .
kweti kweti bw. Zie trefwoord: kweti.
kwikwi znw. schild vis. Kwikwi na wan sowtu fisi di e tan a ini sombo, ma en buba meke taa fasi enke kuwownu fisi. Zie: hei ede; katiina; koko udu; waawaa.
kwinsi overg. ww. wringen; knijpen; binden. Te i wasi koosi, da i mu kwinsi den puu wataa fosi i baala den.
kwinsi kwinsi onoverg. ww. gekreukt. Mi e tiiki den koosi fu mi moi, fu den á tan kwinsi kwinsi. Van: EN ? Etym.: squeeze .
kwinsi kwinsi onoverg. ww. Zie trefwoord: kwinsi.
Kwinti 1) znw. het Kwinti volk, een van de 6 Maron groepen. Den Kwinti e tan koosube fu den Matawai anga den Saamaka. Var.: Kwenti.
2) znw. de Kwinti taal. Den sama di e tan koosube fu den Matawai anga den Saamaka e taki Kwinti enke den mama bee tongo.
kwokwo znw. knoedel soep. Den Ndyuka dda lobi te den uman boli kwokwo anga bun bun sitimofu. syn: afiingi. Zie: baafun; domii. Var.: kpokpo. Van: AF. Etym.: koko .
kwolon idiofoon. ideofoon die 'Het einde' beschrijft. Te i taki “kwolon” wani taki i kaba anga wan toli. Te wan sama taki te, i yee a taki, “Kwolon!”, dati wani taki a toli kaba. Var.: kpolon.
© Copyright SIL 2003