N - n
na1
1)
onoverg. ww.
zijn (koppelwerkwoord).
Wisiman na sama di ala libisama e feele.
ant:
ná.
Var.:
a3.
2)
functiew.
geeft nadruk aan woord waar het voor staat.
A ná taa sama, ma na yu du a sani ya.
na2
1)
voorz.
volgens; op; plaats aanduiding.
Mi naki Baa Kodyo anga mi kofu ne en mofu te ai buulu.
Var.:
a4;
ne2.
2)
voorz.
plaats aanduiding; naar.
Mi e go na mi mma go teke kasaba ala dei.
3)
voorz.
voorzetsel: in.
Mi de na mi osu di a kon muliki mi.
ná
functiew.
ontkennend vnw.
A boi e siki ne en ede, a dati meke a ná abi mati.
Ná mi na yu.
Mi a ná Bakaa Nengee, mi na Ndyuka pikin.
Zie:
nái.
Var.:
á.
naafu
tw.
avondgroet "Goedenavond".
Ala neti, te yu si sama, da i mu gi den naafu.
syn:
kuneti;
ant:
molugu.
Zie:
odi.
Van: DU.
Etym.:
'n avond
.
naamo
bw.
voortdurend; opnieuw; telkens weer.
Zie trefwoord: namo1.
nai
overg. ww.
naaien, borduren.
Mi teke a nanai, nai a piiti buuku fu mi.
Zie:
katun;
nanain.
Var.:
nain.
Van: DU.
Etym.:
naaien
.
nái
functiew.
samengaan van na + e.
A boi nái go a sikoo tide, bika a siki.
Zie:
e;
ná.
nain
overg. ww.
naaien; borduren.
Zie trefwoord: nai.
naki
overg. ww.
slaan, klappen.
Mi naki Baa Kodyo anga mi kofu ne en mofu te ai buulu.
Zie:
feti.
de fu naki dagu
overvloed.
Nownow sawtu meti ipi na a kondee te a de fu naki dagu.
naki lenti
heffen; beslag leggen op.
Da yu ná o komoto, de fu te enke i pai a lasiti kopoo sensi di den naki lenti gi yu, fu pai.
syn:
naki sitampu.
naki sitampu
goedkeuren.
Te sama a goontapu seefi kuudei naki sitampu a lanti, da den á poi booko, ofu kengi dati moo. (Gal. 3:15b)
syn:
naki lenti.
naki bee
Zie trefwoord: bee.
idioom.
gearrangeerd huwelijk.
nama
overg. ww.
vastzetten; aanraken.
Zie trefwoord: mana.
namo1
bw.
voortdurend; opnieuw; herhaaldelijk; telkens weer.
Efi i si taki a pikin e dee e gwe namo, da i mu tyai en go a dataa.
Di a man fufuu wan leisi di den á kisi en, ne ai fufuu naamo fu te sikowtu kisi en a fufuu tapu.
Var.:
naamo.
Van: GE.
Etym.:
and more
.
namo2
bw.
alleen maar.
Kibii yu ain, bika na tu kodo namo yu abi.
Zie:
kodo.
namo namo
bw.
Namo namo wi ya mu du san Masaa Gadu sende wi.
Van: GE.
Etym.:
no more
.
namo3
vw.
Ondertussen.
Namo, ne a si wan olo, ne a taki, a yaaso todo musu fu kon.
namo namo
bw.
Versterker(voor dat wat volgt).
Zie trefwoord: namo2.
nanain
znw.
naald.
Mi poti katun na a nanai fu nai koosi.
Zie:
nai.
Var.:
nanai.
Van: DU.
Etym.:
naaien
.
2)
overg. ww.
met de nagels vastgrijpen.
Sa Lomina nangaa Baa Kodyo te a koti.
Zie:
kaabu1.
Van: DU.
Etym.:
nagel
.
napi
znw.
eetbare wortel van de Napi plant.
Napi na wan goon nyanyan di e goo a ondoo doti enke taya.
Zie:
nyamisi.
nasi1
znw.
natie; volk.
Ala den kulu kulu sama fu Saanan, mokisa kon toon wan nasi, di lobi denseefi.
syn:
foluku1.
Van: GE.
Etym.:
nation
.
nasi2
znw.
visval gemaakt van draad.
Wan nasi na wan sani di meke anga dalati, da den sama e sete en a ondoo wataa fu kisi fisi.
Zie:
bakisi;
masuwa;
lin;
seepi1;
uku1.
nasigolen
znw.
nasi goreng.
Nasigolen na baka alisi di den Yampaneisi lobi seli.
Van: IN.
Etym.:
nasi gorèng
.
nati
onoverg. ww.
nat maken, (be)gieten.
A alen fon mi te, ala mi sikin nati.
ant:
dee.
Van: DU.
Etym.:
nat
.
Ndyuka
1)
znw.
Ndyuka.
Ndyuka na a pisi wataa fu Maawina pe den Okanisi sama e tan.
syn:
Tapamawoni.
Var.:
Nyuka.
2)
znw.
de Ndyuka mensen (Aukaners) van oost Suriname.
Den Ndyuka na den sama fu Gaaman Gason di de a Diitabiki.
syn:
Okanisi.
Zie:
Gaaman.
ne1
functiew.
toen, daarna.
A komoto a tapu anda, ne ai kai te, a doo doti gwogwolow!
Zie:
da2.
Var.:
neen.
ne2
voorz.
Zie trefwoord: na2.
neen
functiew.
toen; daarna.
Zie trefwoord: ne1.
nefi
znw.
mes.
Sa Lomina e keebi kasaba anga a nefi fi en.
Zie:
how.
babun nefi
znw.
Wan babun nefi na wan koon nefi di den sama e koti gaasi gi kaw efu kaabita.
sibi nefi
znw.
scheermes.
Anga sibi nefi mi e puu mi baiba.
Van: EN.
Etym.:
knife
.
neigin
telw.
negen.
Te i teli miti aitin, da na neigin yu o doo, fosi i kisi tin.
ant:
sigisi.
Zie:
Zie tabel onder:
nombuu.
neki
znw.
nek.
A wan sama neki e fasi en ede anga en sikin.
Zie:
ede1.
diingi wan neki wataa
een enkele druppel water drinken.
Ná wan sama efu meti di mu diingi wan neki wataa.
iti keti a neki
een halssieraad omdoen.
A dyuku te a kaba, ne a iti wan keti a neki.
nekilasi
znw.
middel.
Den pikin umanpikin fu Ndyuka be lobi wei kaala a den nekilasi.
Zie:
gogo.
Van: EN ?
Etym.:
necklace or neck lost
.
neko
znw.
stengel; klimplant.
Neko na wan tetei di den sama e fon wasi a ini wataa fu duungu fisi.
Zie:
bumbi2;
duungu;
ponsu2;
tetei.
Van: AF.
Etym.:
n-neku
.
nen
1)
znw.
naam, reputatie.
Na Baa Kodyo taa nen den e kai Andilei.
kai anga nen
iets bij name noemen; het precies aanduiden; iets bij de naam noemen.
baka nen
znw.
familie naam.
Di Baa Kodyo anga Sa Lomina toow, ne Sa Lomina e tyai a baka nen fu Baa Kodyo.
syn:
famii nen;
ant:
fesi nen.
onen
znw.
twee mensen met dezelfde naam.
Te tu sama abi aseefi nen, da na onen den de.
Zie:
nenseki.
2)
znw.
reputatie.
du sani fu teke nen
zichzelf op de borst slaan; eigen eer zoeken.
Alaten a man de e du sani gi sama fu teke nen, bika te a yeepi yu kaba, da ai taigi ala sama san a du gi yu.
ogii nen
slechte reputatie.
Efi i de wan sama di nái lesipeki gaansama, da yu o tyai ogii nen a sama.
syn:
takuu nen.
3)
znw.
schuld.
tyai a nen
de schuld krijgen.
Van: GE.
Etym.:
name
.
Nengee
znw.
negers.
Ala Nengee fu Saanan kondee na Afiikan den komoto kon ya.
Boni Nengee
znw.
Den Boni Nengee na wan fu den Busi Kondee foluku fu Saanan.
syn:
Aluku.
nenseki
znw.
een overleden familielid van een pasgeboren kind.
Te wan sama dede, ne a kon baka a wan fu den famii bee enke fa den Ndyuka sama e biibi, da den sama e taki taki a sama di dede na a nenseki fu a pikin.
Van: EN.
Etym.:
namesake
.
nesi
znw.
nest.
A ini nesi den pikin foo e tan.
mila nesi
znw.
mierennest.
Van: GE.
Etym.:
nest
.
neti
znw.
nacht, des avonds.
Te neti, da ala peesi e dunguu pii, bika a san e go a ondoo.
ant:
dei;
deiten.
Zie:
Zie tabel onder:
ten;
Zie tabel onder:
yuu1.
neti mofu
znw.
vroeg in de avond (tussen 5-6 pm.).
Zie:
Zie tabel onder:
ten.
Zie trefwoord: mofu.
ngobaya
znw.
Guave vrucht.
Ngobaya na wan sii fu nyan, ma a di na a ná abi koko.
Var.:
ngobai.
Van: IB ? AI ?
Etym.:
guayaba
.
ngonini
znw.
soort arend.
Ngonini na wan foo fu tapu di sa kisi wan hii meti enke konkoni fee gwe a udu ede go nyan.
Zie:
agaa1.
no
1)
tw.
aanhangsel aan het eind van een vraag.
I nái go a Foto moo, no?
Zie:
baa2;
ye.
2)
bw.
nee; negatief antwoord.
Zie trefwoord: nono.
Van: GE.
Etym.:
no
.
nofu
bnw.
genoeg.
Efu wan sama abi nofu sani fu libi, ne a si wan taa biibisama e pina fu wan sani, ma a tapu en ati gi en, da sowan sama á lobi Masaa Gadu. (1 Jn. 3:17)
Van: EN.
Etym.:
enough
.
noiti
bw.
nooit.
Noiti mi be si Saanan pina so wanten.
ant:
alaten.
Van: DU.
Etym.:
nooit
.
nombuu
znw.
nummer.
Efi i wani kai wan sama a telefon, da i mu sabi a nombuu fu a telefon fi en fosi.
Var.:
nomuu.
Van: GE.
Etym.:
number
.
non
bw.
nu.
Zie trefwoord: now.
nongo
znw.
spreekwoord, gezegde.
Wan nongo taki: “San di i paandi, na dati yu o koti”.
syn:
odoo.
nono
bw.
nee; ontkennend antwoord.
Nono! Mi á wani nyanyan.
ant:
ai2;
eeye;
iya;
yuu3.
Var.:
no.
nosu
znw.
neus.
Anga wan sama nosu ai boo.
noti
bw.
niets.
Fu kii wan sama na noti, ma na a kunu di o kon a i tapu. A dati ne en!
Van: EN.
Etym.:
nothing
.
now
bw.
nu.
A ten di wi e libi now, na wan taanga ten.
Var.:
non.
nownow
bw.
nu.
Wan kopoo sensi na a moo pikin moni di Saanan sabi nownow.
Nownow sawtu meti ipi na a kondee te a de fu naki dagu.
Van: GE.
Etym.:
now
.
nowtu
znw.
probleem; een moeilijkheid; nood.
Te nowtu miti wan sama, da na taa sama mu yeepi en.
Van: GE.
Etym.:
nood
.
noya
bw.
nu.
Da te a kai fu du bun, da noiti koti pasi komoto gi dati. Bika goontapu takuu noya. (Efe. 5:16a)
Zie:
now;
ya1.
Van: GE.
Etym.:
now here
.
nsaw
znw.
olifant.
Nsaw na wan gaan sowtu meti enke kaw, ma a di na a abi wan gaan langa koon nosu.
syn:
olifanti.
Van: AF.
Etym.:
nzawu
.
nyamaa
znw.
Nyamaa na wan meti di meke enke pataka, ma a di na a moo bigi.
Zie:
pataka.
Van: AI.
Etym.:
aimara
.
nyamasu
znw.
soort zwarte gier.
Nyamasu na wan taa nen fu a foo di den e kai tingi foo, di lobi nyan tingi sani.
syn:
adyankoo;
tingi foo.
nyamisi
znw.
yam; broodwortel.
Nyamisi na wan goon nyanyan di e goo a ondoo doti enke taya.
Zie:
napi.
Van: AF ?
Etym.:
nyama
.
nyan
1)
overg. ww.
eten.
Ala twalufu yuu wi e go nyan makandii a masanga.
Zie:
biti;
kaw1.
Nyan Fai
znw.
nageslacht van de moeder.
Zie:
Zie tabel onder:
lo1.
2)
overg. ww.
bijten (van vis).
Fisi e nyan uku na a pisiten fu a yali ya.
Zie:
ali.
3)
overg. ww.
steken; bijten.
Di Baa Kodyo e ondoo a goon fu Sa Lomina, ne wasi wasi nyanmi en.
Wasi wasi na sani di meke enke feefee, ma moo gaanse fu den e nyan sama.
Mukukutu na wan mila di te a nyan yu, da a sa siki yu.
syn:
biti.
4)
onoverg. ww.
verroesten; wegeten; wegrotten.
Te kokobe kisi wan sama, da ala den finga fi en e nyan gwe.
Zie:
koti;
loto1.
5)
overg. ww.
opmaken.
Sa Ileni nyan Baa Kaalow moni.
Zie:
fuumolusu.
6)
overg. ww.
pijn doen.
Mi bee e nyan mi te, mi á poi waka.
syn:
ati4.
7)
overg. ww.
genieten van.
A mma e nyan fu den bun, di a dda dede fika gi en.
8)
overg. ww.
vieren.
A yali ya wi o nyan Masipasi a Ndyuka.
Nyan Fai
znw.
een van de 12 stammen van de Aukaners.
Zie trefwoord: nyan.
nyanyan1
1)
[nyànyàn]
znw.
voedsel.
Ala dei Sa Lote e boli nyanyan fu u nyan.
Zie:
nyan.
bai nyanyan
znw.
Mi nái nyan bai nyanyan lawlaw, a moo betee mi boli a osu.
2)
znw.
vruchten.
A den manyan meke nyanyan so?
3)
znw.
oogst.
A yali ya ná wan nyanyan, di kon a ini u goon.
4)
znw.
vruchtvlees.
nyanyan2
1)
[nyányán]
onoverg. ww.
gescheurd; haveloos worden; achteruitgaan; wegrotten.
Fu di mi fika a udu fu mi a ondoo wataa langa tumisi, meke a nyanyan.
A impi fu mi nyanyan, bika a abi tyaipi olo.
Te kokobe kisi wan sama, da ala den finga fi en ana anga en futu e nyanyan.
2)
overg. ww.
knagen.
Konkoni nyanyan ala den kasaba fu mi a ini mi goon, a yali ya.
Zie:
diki2.
nyaw
idiofoon.
A kownu sutuu e koti faya nyaw nyaw e goompu, enke te tapu e bali e koti donduu e leti faya. (Kon A Kiin 4:5a)
nyoni
1)
bnw.
klein, weinig.
Baa Kodyo fika a nyoni pikin fu Sa Lomina e kee.
ant:
gaan.
Zie:
pikin;
sumaa.
2)
onoverg. ww.
kort zijn; klein van postuur.
Wan pikin fu dii yali nyoni moo wan man fu diitenti yali.
ant:
bigi.
Zie:
satu1.
nyun
bnw.
nieuw.
Mi bai wan nyun buuku, puu a wenkii.
ant:
gaandi1;
haw.
nyundu
znw.
surinaamse otter.
Nyundu na wan meti di e tan a ondoo wataa enke wataa dagu, da den lobi meke bali bali.
Zie:
wataa dagu.
Var.:
nyuundu.
nyunsu
znw.
nieuws.
Te wan sani pasa, da den sama e paati a nyunsu fu den sama sa yee.
Mi o tan bali a nyunsu, fa wi Masaa Jesesi Kelestesi dede a koloisi enke a paiman, fu puu wi a takuudu anga ogii. (Gal. 6:14b)
Zie:
Bun Nyunsu;
mofu kolanti.
Van: GE.
Etym.:
news
.
© Copyright SIL 2003