T - t

taa1 bnw. andere. Boiti mi, a sama ya, da taa sama de ete.
taa taa bnw.
taase znw. Ná waka de, waka a taase! ant: wanse.
taawan znw. Di i go teke den buku, saide meke yu á teke den taawan tyai kon tu?
wan taa(wan) znw. Van: EN. Etym.: other .
taa2 znw. teer. Te yu oli taa, da ai baaka i ana. Van: EN. Etym.: tar .
taa dei znw. volgende keer; een andere dag; de laatste keer. Zie trefwoord: dei.
taa eside znw. Zie trefwoord: eside.
taa mun znw. volgende maand; vorige maand. Zie trefwoord: mun.
taa taa bnw. anders; verschillend. Zie trefwoord: taa1.
taa tamaa znw. overmorgen. Zie trefwoord: tamaa.
taa wiki znw. volgende week; vorige week. Zie trefwoord: wiki1.
taa yali znw. volgend jaar; vorig jaar. Zie trefwoord: yali.
taagi overg. ww. vertellen. Zie trefwoord: taigi.
taampu1 1) onoverg. ww. staan. Te i taampu, dati wani taki i á sidon. ant: sidon. Var.: taanpu.
2) onoverg. ww. recht zijn. A tiki taampu tiloo, a á koon. ant: koon; sikweli.
3) overg. ww. op iets gaan staan. Di a man taampu na a bataa tapu, ne a koti en. Zie: waka.
4) znw. staan. San na a taampu (di i taampu) de?
taampu taampu bnw. A man de taampu taampu e luku futu bali. ant: sidon sidon.
5) onoverg. ww. halt!; stop. Taampu! Ná waka go doo! Ogii de a fesi!
6) overg. ww. iemand staande houden. Fosi i poti pakisei, da i yee sowan sowan sama dede sondee en yuu doo, efu a Masaa Gadu á taampu.
taampu2 znw. trap. Zie trefwoord: taapu.
taampu a lo Zie trefwoord: lo2. idioom. in de rij staan.
taampu taampu bnw. staan. Zie trefwoord: taampu1.
taanga 1) bnw. sterk. Samson na be wan taanga Dyu di be e fon tyaipi sama awan pasi. ant: malengii; masi2; swaki. Zie: kaakiti.
2) bw. snel. A syafeli e lei a wagi taanga te. ant: saafi.
3) onoverg. ww. hard zijn; onbuigzaam; taai. A beele taanga te, mi á poi kaw en. Mi pompu a bali kon taanga baka, bika ala a winta be komoto a ini. ant: safu.
4) bnw. moeilijk. Fu meke wan wowtu buku na wan taanga wooko. syn: muliki; ant: makiliki.
5) bw. harde woorden spreken. Mi á wani kon taki taanga anga u de, fu sani mu waka baka enke a taa leisi, fu tyai buduufu. (2 Kol. 2:1b)
6) znw. kracht. Noiti u mu denki enke u hei moo taawan, anga a apaiti taanga di Masaa Gadu gi, fu wooko. Van: EN. Etym.: stronger .
taanga ati Zie trefwoord: ati1. idioom. haatdragend zijn.
taanga baka znw. klein soort vlieg; soort erg kleine vlieg. Zie trefwoord: baka2.
taanga enke insii Zie trefwoord: insii. idioom. zo sterk als staal.
taanga yesi Zie trefwoord: yesi. idioom. koppigheid; rebellie.
taanpu onoverg. ww. staan. Zie trefwoord: taampu1.
taapu 1) znw. trap. Na a taapu den sama e subi go a wan sodoo osu a tapu. Zie: sodoo. Var.: taampu.
2) znw. trap; ladder. Te wan sama meke wan sodoo osu, da a wan taampu den e subi go a sodoo. I sa teke wan taapu poti fu subi go teke wan sani di de a tapu. syn: ladaa. Van: DU. Etym.: trap .
taapun znw. trapoen. Taapun na wan fisi di de a ini ze. Zie: fisi. Van: EN. Etym.: tarpon .
taase znw. andere kant; volgende. Zie trefwoord: taa1.
taata znw. vader. Zie trefwoord: tata2.
taawan znw. de andere. Zie trefwoord: taa1.
tabaka znw. tabak. Tabaka na wan sani di sama e poti a mofu e somoko. Zie: pipa2; sikaleti; somoko.
ali tabaka (a nosu) tabak snuiven.
I tyobo tifi enke tabaka! Belediging: Jij met je vieze tanden, als tabak! Van: IB. Etym.: tabaco .
tabiki znw. eiland.
tabileti znw. pil. Di a uman go a dataa, ne dataa gi en tyaipi tabileti fu a diingi. syn: peliki; sii2. Van: GE. Etym.: tablet .
tafaa znw. tafel. Sa Lomina poti nyanyan na tafaa fu den sama nyan. Zie: sutuu.
Kon a tafaa baala! kom eten, broeder.
sete tafaa een maaltijd bereiden. Sete tafaa gi den sama meke den nyan. Van: DU. Etym.: tafel .
tafaa duku znw. tafelkleed. Zie trefwoord: duku1.
taigi overg. ww. (voor)zeggen. A opo en mofu, ne a taigi en wan sani. Zie: taki1. Var.: taagi. Van: EN. Etym.: talk give .
taka znw. tak van een boom. A manyan meke te, ala den taka fu a bon booko kai. syn: ana.
siton (taka) znw. testikels. Ala manengee abi wan siton taka a den mindii futu. syn: koko2. Zie: manungu. Van: DU. Etym.: tak .
taki1 1) overg. ww. spreken; praten. Den tu sama de nái taki anga denseefi. Zie: taigi.
gi wan sama gaan taki iemand beledigen. Da Agodeba lobi saanti sama, bika ai gi den gaan taki alaten. syn: saanti1. Zie: gaanengee; gawman. Var.: gi wan sama bigi taki.
poti fu taki iemand laten spreken; de macht geven. Da dati o moo meke u si de fa na wi ya Masaa Gadu poti fu taki de tuu. (2 Kol. 10:15b)
soso taki alleen maar woorden.
soso taki gezwets; waardeloos gepraat. Zie: wisiwasi.
taki sama sani roddelen; klikken. Zie: gongosa; konkuu; kuutu.
teke taki luisteren.
takiman znw. ant: pikiman.
2) znw. voorspraak; discussie. Di u go na a taki fu koti a toobi fu Baa Kodyo anga Sa Lomina, ne den feti leti a u fesi de. Zie: mofu.
3) znw. gezag uitoefenen. Na den kabiten e taki a den kondee fu Ndyuka. Van: EN. Etym.: talk .
taki2 vw. dat. Mi taigi a man taki, mi á lobi fa ai du.
taki mofu gi wan sama Zie trefwoord: mofu. idioom. iemand vervloeken.
taki ogii fu wan sama Zie trefwoord: ogii. idioom. roddelen; belasteren.
taki sama sani Zie trefwoord: taki1. idioom. roddelen; kakelen.
taki toli Zie trefwoord: toli. idioom. praten; converseren.
takiman znw. spreker. Zie trefwoord: taki1.
takitaki 1) onoverg. ww. kakelen; babbelen. Da di a yee den somen sama e takitaki e kon, ne a akisi taki: “San na a somen takitaki di mi e yee e kon anda?” (Lk. 18:36)
2) znw. geklets; gebabbel. A takitaki fu den pikin e meke mi á poi siibi. Di mi anga Adan go a busi, ne a takitaki towe ala den meti.
3) znw. conflict; spanning. A takitaki fu a baya anga en uman e weli mi ede kaba, bika ala dei den e kisi toobi. syn: kwali1; toobi.
meke takitaki ruzie maken. Baa Soli anga Sa Lomina meke takitaki na a kondee te den feti. syn: kwali1; meke toobi. Zie: feti.
takuu 1) onoverg. ww. lelijk zijn; slecht zijn. A man na wan takuu sama, bika ai libi fi en wawan. Zie: ogii; takuudu.
A takuu gi en. hij zit in de moeilijkheden.
abi takuudu gierig zijn; hebzuchtig zijn.
2) onoverg. ww. lelijk zijn, onplezierig. Te wan sama takuu, wansi san a o du, toku a ná o moi. A dei takuu tide, bika a hii dei alen be kai. ant: moin.
3) onoverg. ww. in slechte staat verkeren. A pasi takuu, bika a abi toko toko anga gaan dipi olo.
takuu ati Zie trefwoord: ati1. idioom. kwaad in de zin hebben.
takuu foo znw. vleermuis. Zie trefwoord: foo.
takuu gwenti znw. slechte gewoontes. Zie trefwoord: gwenti.
takuu jeje znw. Zie trefwoord: jeje.
takuu meti Zie trefwoord: meti1. idioom.
takuu nen Zie trefwoord: nen. idioom. slechte reputatie.
takuu tetei Zie trefwoord: tetei. idioom. eufemisme voor slang.
takuudu znw. slechte dingen; zonden. Da i mu kai en Jesesi. Bika ne en o tyai yeepi gi a foluku fi en, fu puu den a takuudu anga ogii. Zie: ogii; sonu.
tali znw. taal. Mi á sabi taa tali, a Ndyuka tongo wawan mi sabi. syn: tongo. Van: DU. Etym.: taal .
tamaa 1) znw. morgen, volgende dag. Efu tide na tudewooko, da tamaa na diidewooko. ant: tide.
taa tamaa znw. overmorgen.
2) znw. in de toekomst. Yu o toon wan sani tamaa. Van: EN. Etym.: tomorrow .
tamalen znw. tamarinde vrucht. Tamalen na wan gaan bon enke kankantii. Van: GE. Etym.: tamarinde .
tamanuwa znw. reuze miereneter. Zie: mila foiti. Van: AI. Etym.: tamandua .
tan1 1) [tàn] onoverg. ww. blijven, wonen, verblijven. Fisi e tan a ondoo wataa. Zie: libi.
2) onoverg. ww. zijn; blijven; voortgaan. He na a moo switi meti fu busi, da a tan so pende pende. Weeno, na so a man ya tan! Gaansama e wei koosi, den nái tan soso sikin. Van: IB. Etym.: estan .
tan2 [tán] tw. uitroep van verbazing. Tan! San yu e du anga a pikin? Zie: san3.
tangi znw. dank. Te wan sama du wan bun gi yu, da i mu gi en tangi. syn: daa. Zie: gaantangi. Van: EN. Etym.: thanks .
tanpeesi znw. woning; woongebied. Zie trefwoord: peesi.
tanto znw. tante. A sisa fu mi dda efu mi mma na mi tanto. syn: tiya; Male: tiyu; omu2. Van: DU. Etym.: tante .
Tapamawoni znw. het gebied van de Tapanahony Rivier. Tapamawoni na a pisi pe den Okanisi sama e tan. syn: Ndyuka. Var.: Tapanahoni; Tapanawoni.
Tapanahoni znw. Zie trefwoord: Tapamawoni.
Tapanawoni znw. Zie trefwoord: Tapamawoni.
tapu1 1) znw. lucht; hemel. Efi i opo i ede luku tapu deiten, da yu o si a san.
2) znw. Te neti, da yu e si somen sitali a tapu. Zie: woluku.
3) voorz. (boven) op. Mi poti mi futu na a tafaa tapu. ant: ondoo1.
tapuse znw. syn: opuse; ant: bilose.
4) voorz. terwijl hij bezig was met. Di den kisi Baa Kodyo a fufuu tapu, ne a dyombo te a faaw.
5) znw. extra; daarbovenop. Di ai teli a moni, a meke misiteiki gi mi feifi kolu a tapu. Van: GE. Etym.: top .
tapu2 1) overg. ww. tegenhouden; stoppen; blokkeren. Tapu den sama fu den á feti.
2) znw. bescherm amulet. Den bonuman e abi tapu, fu sama á mu poi wisi den. Zie: bonu; wisi.
3) overg. ww. bedekken. Tapu a nyanyan fu feefee á go ne en. Den osu foo abi tyaipi uwii a den sikin fu tapu koo. Te i tapu a ondoo gaiden, da makisita á poi fende yu nyan fu gi yu malaliya. ant: opo.
A tapu wi oo! Goedenavond. Di mi gaandda kon luku wi neti, ne a taki: “A tapu wi, oo!”, fu soi taki ai gi wi odi. Ne u piki taki: “A tapu wi ye!” syn: kuneti; ant: (U) Molugu oo!.
neti tapu avond. ant: peesi kiin.
4) overg. ww. dichtdoen; sluiten. Tapu a doo meke sama á poi pasa go a ini a osu. ant: opo. Zie: sooto.
5) overg. ww. stoppen; afsluiten. Di mi doo pe mi e go, ne a syafeli tapu a wagi fu mi saka.
6) overg. ww. verbieden. Na Gaaman na a moo makiti sama fu Ndyuka liba, bika a sa tapu sama fu du wan sani. Van: EN. Etym.: stop .
tapu ain znw. bot onder de wenkbrauw. Zie trefwoord: ain1.
tapu ain uwii znw. Zie trefwoord: ain1.
tapu ana znw. bovenarm. Zie trefwoord: ana.
tapu bali Zie trefwoord: bali1. idioom. onweer.
tapu bee Zie trefwoord: bee. idioom. steraliseren; moederschoot toesluiten.
tapu bee pikin Zie trefwoord: pikin. idioom. laatst geborene.
tapu boo Zie trefwoord: boo1. idioom. eufemisme voor overlijden.
tapu e baaka Zie trefwoord: baaka. idioom. er komt regen.
tapu goontapu znw. op aarde. Zie trefwoord: goontapu.
tapu i pangi Zie trefwoord: pangi. idioom. doornstruik.
tapu koti faya Zie trefwoord: faya. idioom. het weerlicht.
tapu meti Zie trefwoord: meti1. idioom. dieren die in bomen leven.
tapu mofu znw. boven kaak. Zie trefwoord: mofu.
tapu sodoo znw. Zie trefwoord: sodoo.
tapu uku 1) znw. op de hoek van een straat; hoek van de straat. Zie trefwoord: uku2.
2) Zie trefwoord: uku2. idioom. ging de bocht om.
tapu wataa znw. Zie trefwoord: wataa.
tapun znw. deksel. Teke a patu tapun tapu a patu, fu feefee á go a ini. Van: GE. Etym.: top .
tapuse znw. stroomopwaarts; naar het zuiden. Zie trefwoord: tapu1.
tasi1 znw. tas. Te u go a wenkii, a ini wan tasi wi e bai sani poti.
wowoyo tasi znw. Wan wowoyo tasi na wan tasi di yu e tyai go a wowoyo fu bai guluntu anga taa taa sani. Van: DU. Etym.: tas .
tasi2 znw. Den sama fu Ndyuka e poti tasi a den osi tapu, pe fu senkii. Zie: senkii. Van: AF. Etym.: tazi .
Tata1 znw. vader. Masaa Jesesi piki den taki: “Fu tuutuu mi e taigi u taki, a Manpikin á poi du ná wan sani boiti san a si a Tata e du. Ma san a Tata e du, na dati a Manpikin e du tu”. (Jn. 5:19)
tata2 1) znw. vader. Mi tata di meke mi, á leli mi ogii fu du anga taa sama. syn: dada; Female: mama2. Var.: taata.
2) znw. voorouder. Da Balanga na be tata fu a bee, bika a be sabi ala sani fu a bee. Zie: afo.
den tata znw. Den tata fu wi di be de a saafu, be e fii pen. syn: den afo; den gaandi; den gaansama; den gaanwan. Van: AF. Etym.: taata .
taya1 onoverg. ww. geel. Gali na wan siki di e kisi sama, da ala en ana anga futu anga ain e taya taya. syn: donu.
taya taya onoverg. ww. Te wan sani á kaba taya, da wi e taki a tan taya taya.
taya2 znw. geel.
agaw taya znw. syn: pon taya.
pon taya znw. syn: agaw taya.
sineisi taya znw. Sineisi taya na aseefi enke su taya fu boli baafun. syn: su.
taya baafun znw. soep gemaakt van de tayer plant. Zie trefwoord: baafun.
taya pesi znw. gele spliterwten. Zie trefwoord: pesi.
taya taya onoverg. ww. geelachtig zijn. Zie trefwoord: taya1.
taya uwii 1) znw. bladeren van de tayer plant. Zie trefwoord: uwii1.
2) znw. groente met een groot, groen blad. Zie trefwoord: uwii1.
te1 1) vw. Als; wanneer. Te yu bee fuu, da i á poi nyan moo. Te i wasi koosi, da i mu baala den fu den dee. Zie: efu1.
baka te bw. daarna. Baka te i wasi koosi, da i mu baala den fu den dee. ant: fosi.
2) vw. in (ten tijde van); gedurende; terwijl. Soo! Mi si yu, na yu e fufuu a manyan fu mi na a bon te neti. Te i de a goontapu, da na kenisi kenisi. Te deeten, da wataa e pina na a kondee. Zie: pe.
3) bw. tot; totdat. Mi waka te mi weli, ne mi sidon boo. Van: EN. Etym.: till .
te2 1) bw. leg nadruk op voorafgaande woord. A man baaka te, a dunguu pii. A pepee ati te, mi á poi nyan a nyanyan di mi bai.
2) bw. benadrukt voorafgaande aktie. Mi tan luku a wagi te, di mi si a nái kon, ne mi gwe.
3) bw. zelfs tot. Bika den waka tyai a ogii fu den go doo ganda, te go doo Gaaman fu kondee magisin. Van: IB. Etym.: até .
te3 znw. thee. Te na wan faya wataa fu diingi. Zie: faya wataa. Van: GE. Etym.: tea .
te doo bnw. door en door; helemaal; van top tot teen. Zie trefwoord: doo1.
te fu bw. Zie trefwoord: fu2.
tee1 [téé] znw. staart. Ala dagu abi tee di e wipi a baka.
oli kaw tee gi wan sama Zie: gi (deki) ati.
agu tee znw. Zie: kaw meti; sawtu meti.
kukutu tee znw. schorpioen. syn: doti kwata. Van: EN. Etym.: tail .
tee2 1) [tèé] znw. houten bord gebruikt om kaf van de rijst te scheiden. Anga wan tee den e wai alisi puu buba. Zie: alisi; mata2; wai1.
2) znw. maaltijd; eettafel. Den sama de a tee e nyan.
puu wan sama a tee iemand van de maaltijd wegroepen. Van: GE. Etym.: tea ? .
teefu znw. taboe die ziekte met zich meebrengt. Somen sama abi teefu fu sani di den á mu nyan efu du. Fu di a man nyanmi en teefu meke kina kisi en. syn: kina. Van: HE. Etym.: treifa .
teekiti znw. trechter. Van: DU. Etym.: trechter .
teekitolu znw. tractor. Wan teekitolu, na wan sani di e lei enke wagi, ma a di na a á gaw so. Zie: wagi. Van: GE. Etym.: tractor .
teepala znw. schotel. Zie trefwoord: pala1.
tego znw. eeuwigheid. Sama di o fika en hii libi gi Masaa Gadu wawan, da sowan sama sa fende a libi fu tego. (Mt. 10:39b)
tei overg. ww. (vast)binden. Tei a boto, fu a á lowe. Zie: tetei. Van: EN. Etym.: tie .
tei ati Zie trefwoord: ati1. idioom. volharden; blijven; moedig zijn.
tei bee Zie trefwoord: bee. idioom.
tei bee gi wan sama Zie trefwoord: bee. idioom. iemand geen eten geven.
tei ede duku znw. hoofddoek. Zie trefwoord: duku1.
tei pisi Zie trefwoord: pisi2. idioom. het urineren tegehouden.
teigi onoverg. ww. plagen; uitlokken. Zie trefwoord: teligi.
teke 1) overg. ww. (aan)nemen. Te sama e gi yu sani, da i mu teke. syn: gaapu; ant: fika.
2) overg. ww. aannemen; ontvangen. Ma taawan de enke sii, di kai a bunbun doti. Den e yee a wowtu. Den e teke en. Da, den e meke tyaipi tyaipi nyanyan. (Mk. 4:20a)
teke wan sama taki gehoorzamen. Sama na a sama ya seefi? A abi makiti te, winta anga seke wataa seefi mu e teke en taki. (Mt. 8:27b) syn: yee.
3) overg. ww. beslissen. Den be teke waka libi fu sikin, e du motyo sani, fu kai gaan sen sani. (Jud. 7b) Van: EN. Etym.: take .
teke a baka futu idioom. volgen. Zie trefwoord: baka futu.
teke bee Zie trefwoord: bee. idioom. zwanger raken.
teke boo Zie trefwoord: boo2. idioom. rust nemen.
teke ede Zie trefwoord: ede1. idioom. de leiding nemen.
teke faya Zie trefwoord: faya. idioom. vlam vatten.
teke man Zie trefwoord: man2. idioom. sexuele relatie met een man hebben.
teke pangi Zie trefwoord: pangi. idioom. een teenager die zwanger is geraakt.
teke taki Zie trefwoord: taki1. idioom. luisteren; gehoorzamen.
teke wan bangi abaa Zie trefwoord: bangi. idioom. iemand opvolgen of de plaats van iemand overnemen.
teke wan sama taki Zie trefwoord: teke. idioom. gehoorzamen.
teke wan uman Zie trefwoord: uman. idioom. eufemisme voor sexuele relatie hebben met een vrouw.
telefon znw. telefoon. Efi i wani kai wan sama a telefon, da i mu sabi a nombuu fu a telefon fi en fosi. syn: konkuu tetei. Zie: konkuu dosu. Van: GE. Etym.: telephone .
telen znw. vlakte; terrein. Den seepi den tyai gwe na a telen di lontu anga sidon peesi, fu sidon luku sani. (Ap. 19:29b) Van: GE. Etym.: terrain .
teli overg. ww. tellen. Mi teli wan, tu, dii, te anga tin. Van: DU. Etym.: tellen .
teligi onoverg. ww. plagen, tergen, plaag, terg, geplaagd, getergd. Baa Kodyo ati e boon, bika den e teligi taki, en na giiliman. syn: muliki; toobi; ant: boigi2. Zie: kosi. Var.: teigi. Van: DU. Etym.: tergen .
tembee overg. ww. beeldhouwen; uitsnijden. Da den tembee den siton sikin te a moi. (Lk. 21:5b)
tembeeman znw. timmerman; beeldhouwer; houtsnijder. Van: EN. Etym.: timber .
tembeeman znw. Zie trefwoord: tembee.
ten 1) znw. tijd, periode, moment. A ten di mi be kon a Foto, sama á be ipi so. Wan ten fu kon anga wan ten fu go. syn: momenti; yuu1.
2) znw. tijd; periode; seizoen. Te alenten, da alen e kai ipi. Van: GE. Etym.: time .

TABEL: Delen van de dag

Fa a dei prati  
musude voor zonsopgang
mamanten ís morgens
mindii dei ongeveer 1 uur ís middags
bakadina ís middags
neti mofu vooravand (ongeveer 6 uur)
mindii neti middernacht
deiten overdag
neti ís avonds, ís nachts

TABEL: De dagen van de week

Den dei fu a wiki De dag van de week
sonde zondag
monde maandag
tudewooko dinsdag
diidewooko woensdag
fodewooko donderdag
feeda vrijdag
sataa zaterdag

Tabel: De maanden van het jaar

fosimun (fu baka yali) januari
tu mun (fu baka yali) februari
dii mun maart
fo mun april
feifi mun mei
sigisi mun juni
seibin mun juli
aitin mun augustus
neigin mun september
tin mun oktober
elufu mun november
twalufu mun december

teni telw. tien. Zie trefwoord: tin.
tenti1 znw. tientallen. Da di sapaten, san dongo, ne den sama tyai onmen tenti sama anga ala sowtu siki kon a Masaa Jesesi fu a deesi den. (Lk. 4:40a) Van: GE. Etym.: ten .
tenti2 znw. tent. A edeman di be e luku a apaiti tenti fu Masaa Gadu á be meke den nyan a beele, di sama e poti gi Masaa Gadu a ini a apaiti tenti de, no? (Mt. 12:4a) Van: GE. Etym.: tent .
tesi 1) onoverg. ww. proeven; smaken. Mi tesi, efu a sukuu kisi a kakaw. syn: fii1; oli1.
2) overg. ww. uittesten; verzoeken. Didibii kon fu kon tesi mi anga siki, ma Masaa Gadu puu mi ne en ana. Zie: fii fii.
3) znw. test; beproeving. Den toli di pasa de e soi fa Masaa Gadu e membee sama di e lesipeki en, fu puu den a ini ala tesi. (2 Peit. 2:9a) Van: GE. Etym.: test .
tetei 1) znw. touw. Mi tei wan tetei fu baala koosi. Zie: dalati; koodei.
boo tetei bloedvaten om het hart; bloed. syn: ati tetei.
konkuu tetei telefoon. syn: telefon.
naki konkuu tetei een telefoon gebruiken.
takuu tetei eufemisme voor slang. Na yu enke ogii ati sama, enke takuu tetei di taampu de, á sa poi puu bunbun taki kon a doo. (Mt. 12:34a) syn: sineki.
amaka tetei znw.
anainsi tetei znw.
ati tetei znw. syn: boo tetei.
baka futu tetei znw.
insii tetei znw. syn: dalati; waya.
kumba tetei znw. navelstreng. Mi na goon pikin fu Tabiki, bika na ape mi kumba tetei beli.
patata tetei znw. touw van aardappel wortel.
uku tetei znw. Zie: lin.
2) znw. klimplant.
3) znw. amulet. Den obiyaman e wei tetei a den gogo, enke kaala. Zie: bui; kaala2. Van: EN. Etym.: tie tie .
tide znw. vandaag. Efu tide na sataa, da tamaa na sonde. ant: eside; tamaa. Van: EN. Etym.: today .
tifeedi onoverg. ww. tevreden. Mi leli tifeedi ala fasi, fu di Kelestesi e gi mi taanga fu poi anga ala sani. (Fil. 4:13) Var.: tifiidi. Van: DU. Etym.: tevreden .
tifi 1) znw. tanden. Anga wan sama tifi a ini en mofu ai kaw sani. Zie: mofu; tifi meti.
I langa tifi enke foluku!
I tyobo tifi enke tabaka!
kaw tifi met de tanden knarsen. Da Yolu ati boon te, ai kaw tifi. Zie: ati boon.
pii tifi lachen. syn: lafu.
gowtu tifi znw. gouden kapjes op de tanden als versiering.
olifanti tifi znw. A den sani di e meke anga olifanti tifi... (Kon A Kiin 18:12b)
2) znw. tanden (van een voowerp). Wan foluku anga wan supun na aseefi, ma a di na a foluku abi tifi. Ala den tifi fu a sa booko.
tifi dataa znw. tandarts. Zie trefwoord: dataa.
tifi meti Zie trefwoord: meti1. idioom. tandvlees.
tifiidi onoverg. ww. tevreden. Zie trefwoord: tifeedi.
tigii znw. jaguar; tijger. Tigii na a moo ogii meti fu Saanan busi. syn: Gaan Baa; bubu; pende meti; takuu meti.
lebi tigii znw. puma. Boiti pende tigii, da i abi a lebi wan tu. syn: lebi bubu. Zie: bubu; takuu meti.
tii overg. ww. besturen; regeren. Na Gaanlanti fu Foto e tii Saanan Kondee. syn: sitii; tyai.
tiiman znw. A tiiman na a man di e de na a baka fu a boto e tii a boto fu den go a fesi. A tiiman e lei a wagi taanga te. syn: ede botoman; syafeli; wagiman.
tiiman znw. syn: basi2; edeman. Van: EN. Etym.: steer .
tiiki1 overg. ww. strijken. Mi e tiiki den koosi fu mi moi, fu den á tan kwinsi kwinsi. ant: kwinsi kwinsi. Zie: gaata. Van: DU. Etym.: strijken .
tiiki2 overg. ww. lijken op. A fasi fa i e waka, i e tiiki i dda. Zie: gei.
(tiiki) insii znw. Zie trefwoord: insii.
tiiman 1) znw. leider. Zie trefwoord: tii.
2) znw. bestuurder. Zie trefwoord: tii.
tiingi onoverg. ww. door elkaar liggen; verspreid zijn. Na dati meke a hii sabana doti be tiingi ala se anga dedewan fu den di kai fika de. (1 Kor. 10:5b)
tiisensi znw. muntstukje van 10 ct.; kleinste munt die er is. Bika u luku ala den pikin foo di e fee a tapu. Den e seli feifi fu den fu tu tiisensi. (Lk. 12:6a) Zie: sensi1. Van: GE. Etym.: ten cent .
Tiiyo znw. Trio Indianen van Suriname. Den Tiiyo na wan fu den Ingii kulu sama fu Saanan. Zie: Alukuyan; Aluwaka; Awayaikule; Ingii; Kiibisi. Var.: Tiyo.
tiki znw. stok. A beendiman e waka anga wan tiki di den felifi lebi anga weti. Zie: taka; udu.
ali tiki loten trekken. Den ali tiki paati den gudu di a dda dede fika gi den.
faya tiki geweer. syn: goni.
poti a tiki ede het leven riskeren. Den be puu mi a dede mofu seefi, soseefi poti den eigi libi a tiki ede, fu a wooko de ete. (Lom. 16:4a)
poti a tiki ede op een voetstuk plaatsen.
doin tiki znw. meetstok.
faaka tiki znw.
kasaba tiki znw. cassave stam om opnieuw te planten.
keliyon tiki znw. syn: potilowtu; sikiifi tiki.
maiki tiki znw.
mata tiki znw. Den sama e fon alisi a ini mata anga wan mata tiki. Zie: mata2.
nosu tiki znw. rug van de neus.
sikiifi tiki znw. potlood. syn: keliyon tiki; potilowtu.
swalufu tiki znw. Var.: tiki swalufu.
waka tiki znw. Van: EN. Etym.: stick .
tiki ana znw. onderarm. Zie trefwoord: ana.
tiki faya znw. Zie trefwoord: faya.
tiki futu znw. Zie trefwoord: futu1.
tiki swalufu znw. Zie trefwoord: swalufu tiki.
tiko tiko znw. hik. Van: AF. Etym.: tikotiko .
tiko tiko e naki wan sama Zie trefwoord: naki. idioom. iemand heeft de hik.
tin telw. tien. Te i teli go miti neigin, da na tin yu o kisi go miti elufu. Zie: Zie tabel onder: nombuu. Var.: teni; tini.
tin na aitin telw.
tin na dii telw.
tin na feifi telw.
tin na fo telw. veertien.
tin na neigin telw. negentien.
tin na seibin telw.
tin na sigisi telw. zestien.
tin na tu telw. twaalf. syn: twalufu. Zie: dosen.
tin na wan telw. elf. syn: elufu.
tin a neigin telw. negentien. Zie: Zie tabel onder: nombuu. Zie trefwoord: neigin.
tin dunsu telw. tien duizend. Zie: Zie tabel onder: nombuu. Zie trefwoord: dunsu.
tin mun (fu baka yali) znw. oktober. Zie: Zie tabel onder: mun.
tin na aitin telw. achttien. Zie: Zie tabel onder: nombuu. Zie trefwoord: tin.
tin na dii telw. dertien. Zie: Zie tabel onder: nombuu. Zie trefwoord: tin.
tin na feifi telw. vijftien. Zie: Zie tabel onder: nombuu. Zie trefwoord: tin.
tin na fo telw. Zie trefwoord: tin.
tin na neigin telw. negentien. Zie: Zie tabel onder: nombuu. Zie trefwoord: tin.
tin na seibin telw. zeventien. Zie: Zie tabel onder: nombuu. Zie trefwoord: tin.
tin na sigisi telw. zestien. Zie: Zie tabel onder: nombuu. Zie trefwoord: tin.
tin na tu telw. twaalf. Zie: Zie tabel onder: nombuu. Zie trefwoord: tin.
tin na wan telw. Zie trefwoord: tin. tin yuu ten znw. tien uur. Zie: Zie tabel onder: yuu1.
tingi onoverg. ww. stinken. Efu wan dagu dede fika a ganda onmen dei, da a o tingi fann.
I tingi mofu enke dagu! Belediging: Jij met je stinkende mond, als een hond! Van: GE. Etym.: stink .
tingi foo znw. gier. Zie trefwoord: foo.
tini telw. tien. Zie trefwoord: tin.
titii znw. penis. Ala manengee fu goontapu abi wan titii di den e pisi. syn: manpeesi; pikin woon; pipi.
titiyo znw. vlees. Te mi e nyan, mi lobi te mi nyanyan abi gaan pisi titiyo. syn: sitimofu; totoo.
tiya znw. tante. A sisa fu mi dda, efu mi mma, na mi tiya. syn: tanto; Male: tiyu. Zie: Zie tabel onder: famii.
tiya sama vrouw. Den manengee lobi te den tiya sama fu den e boli switi gi den. syn: boliman; uman; Male: tiyu sama. Van: IB. Etym.: tia .
tiya sama Zie trefwoord: tiya. idioom.
Tiyo znw. Zie trefwoord: Tiiyo.
tiyu znw. oom. A baala fu mi mma, efu mi dda, na mi tiyu. syn: omu2; Female: tiya. Zie: Zie tabel onder: famii.
tiyu sama man. A ini Busi Kondee, na den tiyu sama e koti goon, gi den tiya sama fu den. syn: goniman; man1; ontiman; Female: tiya sama. Van: IB. Etym.: tio .
tiyu sama Zie trefwoord: tiyu. idioom.
tobiloli znw. rode brulaap. Tobiloli na wan tapu meti enke kesikesi, ma tobiloli lebi. syn: adongwa; babun2. Zie: kesikesi; kwata; mongii.
todo znw. kikker; pad. Todo na wan meti di na fee ai fee te ai waka.
fufuu enke todo stelen als een pad. Van: EN. Etym.: toad .
todo dyaki Zie trefwoord: dyaki. idioom. kikkervisje.
todobee znw. kikkervisje. Todobee na wan pikin baaka sani di e suwen ini wataa, di e toon todo. syn: todo dyaki.
tofuu znw. toverij; magie. Na so meke tofuu di ai du be e meke den sama e foondoo onmen langa kaba na a peesi de. (Ap. 8:11)
tofuuman znw. tovenaar.
tofuuman znw. Zie trefwoord: tofuu.
toke znw. parelhoen. Toke na wan foo di e gei kaakun. Zie: gansi; kaakun. Van: EN. Etym.: turkey .
toko 1) onoverg. ww. ruzie maken; verwarring, opschudding veroorzaken. Baa Kodyo anga Sa Lomina feti meke toko na a kondee. syn: feti; opuulu; toobi.
2) znw. oorlog; oproer; opschudding. Te onmen kondee fu goontapu e feti anga den seefi, da na toko den de. Zie: feti; oloku.
fu toko benadrukking. A man de na wan man di mi lobi fu toko. syn: ogii ogii. Zie: booko kondee. Van: EN ? Etym.: talk .
tokoo overg. ww. peuteren (met de vingertop). A á bun fi yu e tokoo a ini yu nosu olo. Zie: sokoo.
tokoo wan sama yesi herinneren; in herinnering brengen. Ma mi o tan teke a sani ya enke mi wooko, fu tokoo u yesi naamo, fu membee den sani de. (2 Peit . 1:13a) Zie: membee. Van: EN ? Etym.: tickle .
tokoo wan sama yesi Zie trefwoord: tokoo. idioom.
tokotoko 1) onoverg. ww. modderig zijn. Te alen kai, da a pasi e tokotoko te, ala wagi di lei ne en e fasi. Zie: doti.
2) znw. modder. Te alen kai, da a peesi e safu, bika na tokotoko de na a peesi. Zie: pemba.
toku vw. toch, echter, niettemin, evenwel. Anga ala fa Sa Lomina e fon Baa Kodyo, toku ai deleigi en naamo. Foowii lekiti, wansi a wan hii bakisi, toku i sa tyai en. Van: DU. Etym.: toch .
tolen znw. toren. San u pakisei fu den tin na aitin sama di a tolen fu Silowam be booko kai kii? (Lk. 13:4b) Van: DU. Etym.: toren .
toli znw. verhaal; gebeurtenis. Ala bakadina den sama e kon sidon a kulu e gi Anainsi toli.
a lutu fu wan toli de kern van de zaak. syn: a mama fu wan toli.
a mama fu wan toli de kern van de zaak. syn: a lutu fu wan toli.
diki a ini wan sama toli zich met iemands zaken bemoeien. syn: bumui.
dipi toli de moraal (van het verhaal). Zie: mato.
fisi wan toli een zaak aan de weet proberen te komen; naar de waarheid vissen.
gi toli verhalen vertellen.
lolo toli verhaal dat niet meer eindigt.
taki toli praten; converseren. Den pikin e taki toli anga denseefi. syn: gi toli.
Anainsi toli znw. Den sama di e gi Anainsi toli, na lei toli den e gi. Anainsi toli na toli di den sama e gi, ma a ná tuutuu toli. syn: mato.
goofu toli znw. ruw, grof verhaal.
lafu toli znw. grappen. Ala bakadina mi dda be e gi u lafu toli, da den pikin e lafu te den e wani dede. syn: switi toli.
switi toli znw. Ala bakadina mi dda be e gi u switi toli, da den pikin e lafu te den e wani dede. syn: lafu toli.
gi switi toli mensen aan het lachen brengen. Aleke e gi switi toli, bika alaten ai paati fatu. syn: paati fatu. Van: EN. Etym.: story .
toloki znw. truck. Wan toloki, na wan sowtu wagi, ma a di na en baka opo fu tyai sani. Zie: besi; wagi. Van: GE. Etym.: truck .
tolowsutu onoverg. ww. troost. Van: DU. Etym.: troost .
tomati znw. tomaat. Tomati na wan lebi safu sii, di den sama e boli nyanyan anga en, da ai lebi a nyanyan. Van: IB. Etym.: tomate .
tomati saadin znw. sardientjes in tomatensaus. Zie trefwoord: saadin.
tombo znw. boomstronk. Te i faa wan udu, da na a pisi di fika a doti, wi e kai, “tombo”. Zie: lutu. Van: GE. Etym.: stomp .
ton znw. vat; ton. syn: balin; bidon. Van: GE. Etym.: toom .
tone znw. geestelijk gehandicapte. Te wan sama e tan don don, da den sama e taki a sama de tone. syn: gadu pikin1.
tongo 1) znw. tong. Anga mi tongo mi e tesi efu wan sani abi sawtu.
2) znw. taal. Mi á sabi taki Ingiisi tongo bun enke Olansi. syn: tali.
mama bee tongo moedertaal. Den sama di e tan koosube fu den Matawai anga den Saamaka e taki Kwinti enke den mama bee tongo.
3) znw. stem. Baa Kodyo tongo bigi, te ai taki ya ala sama e yee na a biiti.
I gaan tongo enke domii babun! Belediging: Jij met je grote mond, als een brulaap!
wan sama tongo ati schelle stem. A sama de tongo ati ye! Zie: taanga. Van: GE. Etym.: tongen .
tonton1 znw. hersenen. Mi tonton de a ini mi ede ini. syn: fusutan; mazonzon. Zie: pakisei.
tonton2 znw. gestampte banaan. Te den sama boli baana, da den fonmi en, da na dati den e kai: “tonton”. Zie: baana. Van: AF. Etym.: tum tum .
toobi 1) znw. conflict; twist. A toobi fu den tu man toon wan gaan feti, di e booko a hii kondee. Di den tu man tuka anga denseefi na tapu uku, ne den bigin feti, bika den abi wan haw toobi kaba. Zie: feti; kwali1.
kisi toobi redetwisten; strijden; in de problemen komen met iemand; ruzie krijgen. Kodyo, disi na a kiiboi toon di i naki mi sisa Sa Lomina! Efi i naki en moo mi anga yu o kisi toobi. Zie: feti; kwali1; meke toobi.
meke toobi ruzie maken. Te Sa Lomina á boli switi nyanyan, da Baa Kodyo e ligei e meke toobi anga en. Zie: feti; kwali1; meke toobi.
ná a(bi) toobi okee, geen probleem.
toobi sama een man die de vrouw van een ander wil.
toobiman znw. Zie: atiman.
2) overg. ww. plagen. Baa Kodyo lobi toobi Sa Lomina alaten ai nyan. Zie: deleigi; muliki. Van: EN. Etym.: trouble .
toobi sama Zie trefwoord: toobi. idioom.
toobiman znw. oproerkraaier. Zie trefwoord: toobi.
toolengi znw. tweeling. Te wan mma meke toolengi, da den pikin e gei. Var.: twelengi. Van: DU. Etym.: tweelingen .
toombo1 znw. metalen kist of hutkoffer. A ini wan toombo den sama e poti den pangi anga taa koosi sani a Ndyuka. Zie: falisi1. Van: DU. Etym.: trommel .
toombo2 znw. trommel. Van: GE. Etym.: trommel .
toon1 onoverg. ww. worden. A biya leli te, ne a toon mesiti. Van: EN. Etym.: turn .
toon2 1) znw. hoe vaak; hoeveel keer. Onmen toon i go a Foto kaba? syn: boo3; leisi2; pasi2.
kiiboi toon znw. Kodyo, disi na a kiiboi toon di i naki mi sisa Sa Lomina! Efi i naki en moo mi o fon yu.
2) voorz. maal; vermenigvuldigd met. Aitin toon wan ondoo, na aitin ondoo. syn: leisi2. Van: EN. Etym.: turn .
toosi overg. ww. stoten; duwen; etter. Te den kaba meke wan boto a soo, da den e toosi en a wataa. ant: ali. Zie: toto1. Van: EN. Etym.: thrust .
tooto1 1) znw. luchtpijp, keel. Tooto na a pisi fu yu neki pe nyanyan e pasa go a ini i bee. syn: golingo.
2) [tóòtò] znw. kin. A pisi fu wan sama sikin pe en baiba e goo, wi e kai: “tooto”. Zie: agba; alaka; baiba; kakumbe. Van: EN. Etym.: throat .
tooto2 znw. voorouders. Zie trefwoord: toto3.
toow overg. ww. trouwen. Baa Kodyo anga Sa Lomina toow fu libi enke uman anga man. ant: booko toow; paati2.
booko toow scheiden. syn: paati2. Van: DU. Etym.: trouw .
toow osu znw. trouwerij; trouwfeest. Zie trefwoord: osu.
totii bnw. Wan sama di lobi mi te a teke wan mofina sama enke a pikin totii pikin ya oli fu gaan sani fu di a de fu mi ede, da na mi a oli fu gaan sani. (Mk. 9:37a) ant: gaanbigi.
toto1 [tótó] overg. ww. Di mi akisi a man fu mi pasa, di a á wani, ne mi toto en puu na a pasi. syn: pusu. Van: AF. Etym.: to-to .
toto2 [tòtò] overg. ww. pikken. A foo e toto a den woon di de na a poli manyan e nyan. Van: AF. Etym.: toota .
toto3 [tòtó] znw. voorouder. A dda efu mma fu mi afo na mi toto. Zie: afo; Zie tabel onder: famii. Var.: tooto2. Van: IB. Etym.: toto .
toto futu Zie trefwoord: futu1. idioom.
totomboti znw. specht. Totomboti na wan foo di e toto udu. Zie: toto2. Van: AF. Etym.: tootanti .
totoo znw. wild; vlees. Na meti efu fisi di yu fende fu nyan den e kai: “totoo”. syn: sitimofu; titiyo.
tow overg. ww. trekken. Da leli fu waka enke fa mi e leli, fu tyai u anga mi taanga. Soseefi, fu tyai u nowtu gi u, enke fa wan sama e tow wan taawan boto tyai. (Mt. 11:29a) Van: GE. Etym.: tow .
towe 1) overg. ww. weggooien; gooien. Mi teke ala den koosi fu mi di á bun moo towe. Winta wai booko a busi towe den bon. ant: kibii. Zie: fiingi; iti.
2) overg. ww. doen wegjagen. Di mi anga Adan go a busi, ne a takitaki towe ala den meti. Zie: yaki. Van: EN. Etym.: throw away .
towe a dofu se (yesi) gi wan sama Zie trefwoord: dofu. idioom. Oost-Indisch doof zijn.
towe bee Zie trefwoord: bee. idioom. miskraam hebben.
towe gadu nyanyan Zie trefwoord: gadu2. idioom. voedsel aan de goden offeren.
towe wataa 1) Zie trefwoord: wataa. idioom. een plengoffer brengen.
2) Zie trefwoord: wataa. idioom. water uit de boot scheppen.
towe wataa a boto idioom. urineren. Zie trefwoord: puu wataa a boto.
towe wataa mofu Zie trefwoord: mofu. idioom. kwijlen; spuwen.
towtow idiofoon. ideofoon dat druppen aangeeft. Ne a bigin e begi moo taanga te, en sweti daai kon de enke buulu e doopu a doti towtow. (Lk. 22:44b)
tu1 telw. twee. Zie: Zie tabel onder: nombuu.
tu yuu ten znw. twee uur. Zie: Zie tabel onder: yuu1.
tu tu znw. A man be gi mi tutu fu ala den sii di a be abi.
tuse znw. twee kanten. Ala moni abi tuse, wan baka anga wan fesi. Van: EN. Etym.: two .
tu2 bw. ook. Boiti taki mi abi tin baala, da mi abi elufu sisa tu. syn: soseefi. Van: EN. Etym.: too .
tu mun (fu baka yali) znw. februari. Zie: Zie tabel onder: mun.
tu tu znw. paar; twee aan twee. Zie trefwoord: tu1.
tudewooko znw. dinsdag. Tudewooko na di fu tu dei fu a wiki. Zie: Zie tabel onder: dei; Zie tabel onder: wiki1. Van: EN. Etym.: two day work .
tuka1 1) znw. soort getrommel. Tuka na doon di den sama e pee, te wan sama dede. Zie: doon.
2) znw. soort dans of lied. Tuka na a sowtu dansi di den sama e dansi, te wan sama dede.
tuka2 overg. ww. tegenkomen; behandelen. Di den tu man tuka anga denseefi na tapu uku, ne den bigin feti, bika den abi wan haw toobi kaba. syn: miti1. Van: IB. Etym.: tocar .
tumalisi bw. Tumalisi komoto a mi fesi ya! Yu didibii, saatan yu! (Mt. 4:10b) Van: DU. Etym.: tweemaal (leisi) .
tumisi bw. teveel. Efi i nyan sukuu tumisi, yu o siki. Zie: ipi. Van: EN. Etym.: too much .
tumofu goni znw. dubbelloops geweer. Zie trefwoord: mofu.
tuse znw. twee kanten. Zie trefwoord: tu1.
tutenti telw. twintig. Zie: Zie tabel onder: nombuu. Zie trefwoord: twenti.
tutu1 1) znw. fluit; bamboefluit. Tutu na wan sani di den e boo pee poku. Zie: finyoo.
2) znw. bamboe plant. syn: bambusi. Zie: penpen2. Van: AF. Etym.: tuutu .
tutu2 znw. hoorn van een dier. Diya abi tutu a den mindii ede enke kaw. Van: GE ? Etym.: toot .
tutu3 1) overg. ww. met tong uit de mond duwen. A boi e tutu a nyanyan anga en tongo kon a doo. Zie: toto1.
2) overg. ww. uitgieten. Da a Maliya ya, na a seefi uman di o tutu a sumee switi fatu a Masaa Jesesi futu dee Masaa futu baka anga en ede uwii. (Jn. 11:2a) Zie: kandi.
3) overg. ww. naar buiten komen; uitstorten. Namo a koti komoto anda kai kon anga mindii fesi a doti, basi en hii bee tutu komoto a doo. (Ap. 1:18b)
tuu 1) bw. A ná tuu taki a dda be dede, a lei den sama be e lei. ant: lei1. Zie: koli. tuutuu bw. Baa Fandeli taigi Sa Yeti taki: “Mi lobi yu tuutuu, mi nái lei”. Wan dyoki na wan pikin buuku di man sama e wei fosi den wei den tuutuu buuku.
kai tuutuu gebeuren; plaatsvinden. Di a kai tuutuu, ne a lon kon a mi fu mi yeepi en.
2) bw. A ini u weiti seefi a sikiifi taki, te tu sama kotoigi fu wan sani, da a de tuu. (Jn. 8:17)
3) znw. Wan sama di e taki wan sani alaten enke fa a de, na wan sama di e taki a tuu. ant: lei1. Van: EN. Etym.: true .
tuusu overg. ww. duwen.
tuutuu bw. echt waar; zeker; werkelijk. Zie trefwoord: tuu.
tuwalufu telw. twaalf. Zie trefwoord: twalufu.
twa twa znw. picolette vogel. Twa twa na wan singi foo enke pikolet, ma a di na a moo bigi. Zie: pikolet; tyentyen.
twalufu telw. Te i taki i abi wan dosen fu wan sani, da na twalufu fu a sani de i abi. syn: tin na tu. Zie: dosen; Zie tabel onder: nombuu. Var.: tuwalufu. Van: GE. Etym.: twalf .
twalufu mun (fu baka yali) znw. december. Zie: Zie tabel onder: mun.
twalufu yuu znw. twaalf uur 's middags. Zie trefwoord: yuu1.
twelengi znw. tweeling. Zie trefwoord: toolengi.
twenti telw. twintig. Twenti na a nombuu di de a tin na neigin baka. Zie: Zie tabel onder: nombuu. Var.: tutenti.
tyaa overg. ww. dragen; brengen. Zie trefwoord: tyai.
tyai 1) overg. ww. brengen; dragen. Mi tyai wan saka alisi a mi ede kon a kondee. syn: syow. Var.: tyaa.
2) overg. ww. regeren; besturen. Na Gaanlanti fu Foto e tyai Saanan Kondee. syn: sitii; tii.
tyai a nen Zie trefwoord: nen. idioom. de schuld krijgen.
tyai baaka Zie trefwoord: baaka. idioom. in de rouw zijn.
tyai doo ain Zie trefwoord: ain1. idioom. onderschatten.
tyai ede Zie trefwoord: ede1. idioom. slim, wijs zijn.
tyai fatu Zie trefwoord: fatu. idioom. grappig zijn.
tyai faya Zie trefwoord: faya. idioom. vis vangen 's nachts door met een houwer te slaan.
tyai wini gi yu Zie trefwoord: wini. idioom. zal je voordeel geven.
tyaipi bnw. veel. Tyaipi sama dede na a feti di den feti a Busi Kondee. Zie: ipi; somen. Van: EN. Etym.: till it heap .
tyali onoverg. ww. bedroefd zijn; zorgen hebben. Te wan sama fu wan sama dede, da a sama e tyali. ant: piisii. Zie: buduufu; kee; kusumi. Var.: sali2.
tyali anga wan sama met iemand medelijden. syn: kee pina anga wan sama; ant: piisii anga wan sama. Zie: buduufu. Van: AF. Etym.: ky-ali .
tyali anga wan sama Zie trefwoord: tyali. idioom.
tyali kisi wan sama Zie trefwoord: kisi1. idioom. over iets ontroerd zijn.
tyamulooko znw. waterjuffer; soort libelle. Tyamulooko na wan sani enke feefee, ma a di na en tee anga en mapaapi langa. Zie: makonkon.
tyandaaman znw. bij. Na tyandaaman e meke a switi diingi di den e kai oniki. Zie: oniki; wasi wasi.
tyapu znw. schoffel. Anga wan tyapu wi e kaabu den gaasi puu a u ganda. syn: ho. Van: DU. Etym.: tjap .
tyatya1 overg. ww. planten; zaaien. Mi mma tyatya alisi a ini a goon fu goo. syn: sai2.
tyatya2 znw. grint. Den wookoman daai tyatya anga santi mokisa anga simenti fu meke den ponsu fu a osu. Zie: siton.
tyatyai znw. een doek als buffer, als een zware vracht op het hoofd wordt gedragen. Fosi i poti wan bakisi na yu ede, da i mu poti wan tyatyai fu a bakisi ná ati yu ede. Var.: tyatyali.
tyatyali znw. Zie trefwoord: tyatyai.
tyen znw. suikerriet. Zie trefwoord: ken.
tyentyen znw. soort zilverkleurige vogel. Tyentyen na wan foo di e gei tyuwi, ma a di na en mofu weti, da en sikin lebi. Zie: pikolet; twa twa; tyuwi.
tyobo 1) onoverg. ww. vuil, vies, vuil maken, vies maken. A osu tyobo te, u mu sibi en fu a kiin baka. syn: molusu; ant: kiin.
I tyobo tyaka tyaka ede uwii enke foo kapata diko! belediging: jij met je vuile vette haar, als een kip die op de afvalhoop pikt!
I tyobo fesi enke foo! jij met je vieze gezicht als een kip!
I tyobo mofu enke dagu! Belediging: Jij met je vieze mond als een hond.
I tyobo tifi enke tabaka! jij met je vieze tanden als tabak.
2) znw. hoop vuil. Puu a tyobo di i sibi poti de go towe. Zie: doti ipi. Van: AF. Etym.: tsobo .
tyobo beenki znw. vaat. Zie trefwoord: beenki2.
tyobo sani Zie trefwoord: sani. idioom.
tyoko overg. ww. verstikken. Ma den booko fu a libi anga a feti fu fende tyaipi gudu anga taa sani a goontapu anga a lobi fu goontapu sani seefi, e tyoko a wowtu a ini den ati ini kii, meke a á poi meke nyanyan. (Mk. 4:19) syn: pasuma. Van: EN. Etym.: choke .
tyokoo idiofoon. ideofoon voor gevoel v. eenzaamheid of gebrokenheid. Na di a lasi meke a sidon tyokoo so.
tyondo onoverg. ww. hinken, op een been springen. A naki wan se futu, ne ai tyondo anga a taa se. Zie: kinika.
tyontyon1 [tyóntyón] znw. puntige hoek, hoekig. A tyontyon na wan peesi pe den tu mofu fu wan sani e miti denseefi. syn: uku2.
tyontyon2 [tyòntyòn] znw. reiger. Zie: sabaku.
tyotyo overg. ww. iemand een stoot geven ; zich uitsloven. A tyotyo en wan kofu ne en ain.
tyotyootyo bw. gehurkt. Te i sidon tyotyootyo, da yu á kaba sidon doo doti. ant: taampu1.
tyubula znw. stekelrog. Tyubula na wan paata lontu fisi, di e sutu yu anga en tee, efi i taampu ne en tapu. syn: sipali2.
tyuku znw. omkoopgeld. A denki taki, te den e miti e taki, da Pawlesi o suku fu pai tyuku fu komoto na a dunguu osu. (Ap. 24:26b)
tyupa overg. ww. zuigen. Te i poti wan sani a i mofu e soigi, da na tyupa yu e tyupa en. syn: soigi. Var.: supa.
tyuwi 1) znw. grijsachtige kleur. Tyuwi na a kololu di de enke a asisi fu faya olo. syn: asisi.
2) znw. kleine grijze vogel. Tyuwi na wan pikin foo enke tyentyen, ma a di na en sikin asisi. Zie: tyentyen.
© Copyright SIL 2003