T - t
taa1
bnw.
andere.
Boiti mi, a sama ya, da taa sama de ete.
taawan
znw.
Di i go teke den buku, saide meke yu á teke den taawan tyai kon tu?
taa2
znw.
teer.
Te yu oli taa, da ai baaka i ana.
Van: EN.
Etym.:
tar
.
taa dei
znw.
volgende keer; een andere dag; de laatste keer.
Zie trefwoord: dei.
taa mun
znw.
volgende maand; vorige maand.
Zie trefwoord: mun.
taa taa
bnw.
anders; verschillend.
Zie trefwoord: taa1.
taa wiki
znw.
volgende week; vorige week.
Zie trefwoord: wiki1.
taa yali
znw.
volgend jaar; vorig jaar.
Zie trefwoord: yali.
taampu1
1)
onoverg. ww.
staan.
Te i taampu, dati wani taki i á sidon.
ant:
sidon.
Var.:
taanpu.
2)
onoverg. ww.
recht zijn.
A tiki taampu tiloo, a á koon.
ant:
koon;
sikweli.
3)
overg. ww.
op iets gaan staan.
Di a man taampu na a bataa tapu, ne a koti en.
Zie:
waka.
4)
znw.
staan.
San na a taampu (di i taampu) de?
5)
onoverg. ww.
halt!; stop.
Taampu! Ná waka go doo! Ogii de a fesi!
6)
overg. ww.
iemand staande houden.
Fosi i poti pakisei, da i yee sowan sowan sama dede sondee en yuu doo, efu a Masaa Gadu á taampu.
2)
bw.
snel.
A syafeli e lei a wagi taanga te.
ant:
saafi.
3)
onoverg. ww.
hard zijn; onbuigzaam; taai.
A beele taanga te, mi á poi kaw en.
Mi pompu a bali kon taanga baka, bika ala a winta be komoto a ini.
ant:
safu.
4)
bnw.
moeilijk.
Fu meke wan wowtu buku na wan taanga wooko.
syn:
muliki;
ant:
makiliki.
5)
bw.
harde woorden spreken.
Mi á wani kon taki taanga anga u de, fu sani mu waka baka enke a taa leisi, fu tyai buduufu. (2 Kol. 2:1b)
6)
znw.
kracht.
Noiti u mu denki enke u hei moo taawan, anga a apaiti taanga di Masaa Gadu gi, fu wooko.
Van: EN.
Etym.:
stronger
.
taanga baka
znw.
klein soort vlieg; soort erg kleine vlieg.
Zie trefwoord: baka2.
taapu
1)
znw.
trap.
Na a taapu den sama e subi go a wan sodoo osu a tapu.
Zie:
sodoo.
Var.:
taampu.
2)
znw.
trap; ladder.
Te wan sama meke wan sodoo osu, da a wan taampu den e subi go a sodoo.
I sa teke wan taapu poti fu subi go teke wan sani di de a tapu.
syn:
ladaa.
Van: DU.
Etym.:
trap
.
taapun
znw.
trapoen.
Taapun na wan fisi di de a ini ze.
Zie:
fisi.
Van: EN.
Etym.:
tarpon
.
taase
znw.
andere kant; volgende.
Zie trefwoord: taa1.
tabileti
znw.
pil.
Di a uman go a dataa, ne dataa gi en tyaipi tabileti fu a diingi.
syn:
peliki;
sii2.
Van: GE.
Etym.:
tablet
.
tafaa
znw.
tafel.
Sa Lomina poti nyanyan na tafaa fu den sama nyan.
Zie:
sutuu.
sete tafaa
een maaltijd bereiden.
Sete tafaa gi den sama meke den nyan.
Van: DU.
Etym.:
tafel
.
taigi
overg. ww.
(voor)zeggen.
A opo en mofu, ne a taigi en wan sani.
Zie:
taki1.
Var.:
taagi.
Van: EN.
Etym.:
talk give
.
taka
znw.
tak van een boom.
A manyan meke te, ala den taka fu a bon booko kai.
syn:
ana.
siton (taka)
znw.
testikels.
Ala manengee abi wan siton taka a den mindii futu.
syn:
koko2.
Zie:
manungu.
Van: DU.
Etym.:
tak
.
taki1
1)
overg. ww.
spreken; praten.
Den tu sama de nái taki anga denseefi.
Zie:
taigi.
poti fu taki
iemand laten spreken; de macht geven.
Da dati o moo meke u si de fa na wi ya Masaa Gadu poti fu taki de tuu. (2 Kol. 10:15b)
2)
znw.
voorspraak; discussie.
Di u go na a taki fu koti a toobi fu Baa Kodyo anga Sa Lomina, ne den feti leti a u fesi de.
Zie:
mofu.
3)
znw.
gezag uitoefenen.
Na den kabiten e taki a den kondee fu Ndyuka.
Van: EN.
Etym.:
talk
.
taki2
vw.
dat.
Mi taigi a man taki, mi á lobi fa ai du.
takitaki
1)
onoverg. ww.
kakelen; babbelen.
Da di a yee den somen sama e takitaki e kon, ne a akisi taki: “San na a somen takitaki di mi e yee e kon anda?” (Lk. 18:36)
2)
znw.
geklets; gebabbel.
A takitaki fu den pikin e meke mi á poi siibi.
Di mi anga Adan go a busi, ne a takitaki towe ala den meti.
3)
znw.
conflict; spanning.
A takitaki fu a baya anga en uman e weli mi ede kaba, bika ala dei den e kisi toobi.
syn:
kwali1;
toobi.
takuu
1)
onoverg. ww.
lelijk zijn; slecht zijn.
A man na wan takuu sama, bika ai libi fi en wawan.
Zie:
ogii;
takuudu.
2)
onoverg. ww.
lelijk zijn, onplezierig.
Te wan sama takuu, wansi san a o du, toku a ná o moi.
A dei takuu tide, bika a hii dei alen be kai.
ant:
moin.
3)
onoverg. ww.
in slechte staat verkeren.
A pasi takuu, bika a abi toko toko anga gaan dipi olo.
takuu ati
Zie trefwoord: ati1.
idioom.
kwaad in de zin hebben.
takuudu
znw.
slechte dingen; zonden.
Da i mu kai en Jesesi. Bika ne en o tyai yeepi gi a foluku fi en, fu puu den a takuudu anga ogii.
Zie:
ogii;
sonu.
tali
znw.
taal.
Mi á sabi taa tali, a Ndyuka tongo wawan mi sabi.
syn:
tongo.
Van: DU.
Etym.:
taal
.
tamaa
1)
znw.
morgen, volgende dag.
Efu tide na tudewooko, da tamaa na diidewooko.
ant:
tide.
2)
znw.
in de toekomst.
Yu o toon wan sani tamaa.
Van: EN.
Etym.:
tomorrow
.
tamalen
znw.
tamarinde vrucht.
Tamalen na wan gaan bon enke kankantii.
Van: GE.
Etym.:
tamarinde
.
tan1
1)
[tàn]
onoverg. ww.
blijven, wonen, verblijven.
Fisi e tan a ondoo wataa.
Zie:
libi.
2)
onoverg. ww.
zijn; blijven; voortgaan.
He na a moo switi meti fu busi, da a tan so pende pende.
Weeno, na so a man ya tan!
Gaansama e wei koosi, den nái tan soso sikin.
Van: IB.
Etym.:
estan
.
tan2
[tán]
tw.
uitroep van verbazing.
Tan! San yu e du anga a pikin?
Zie:
san3.
tangi
znw.
dank.
Te wan sama du wan bun gi yu, da i mu gi en tangi.
syn:
daa.
Zie:
gaantangi.
Van: EN.
Etym.:
thanks
.
tanto
znw.
tante.
A sisa fu mi dda efu mi mma na mi tanto.
syn:
tiya;
Male:
tiyu;
omu2.
Van: DU.
Etym.:
tante
.
tapu1
1)
znw.
lucht; hemel.
Efi i opo i ede luku tapu deiten, da yu o si a san.
2)
znw.
Te neti, da yu e si somen sitali a tapu.
Zie:
woluku.
3)
voorz.
(boven) op.
Mi poti mi futu na a tafaa tapu.
ant:
ondoo1.
4)
voorz.
terwijl hij bezig was met.
Di den kisi Baa Kodyo a fufuu tapu, ne a dyombo te a faaw.
5)
znw.
extra; daarbovenop.
Di ai teli a moni, a meke misiteiki gi mi feifi kolu a tapu.
Van: GE.
Etym.:
top
.
tapu2
1)
overg. ww.
tegenhouden; stoppen; blokkeren.
Tapu den sama fu den á feti.
2)
znw.
bescherm amulet.
Den bonuman e abi tapu, fu sama á mu poi wisi den.
Zie:
bonu;
wisi.
3)
overg. ww.
bedekken.
Tapu a nyanyan fu feefee á go ne en.
Den osu foo abi tyaipi uwii a den sikin fu tapu koo.
Te i tapu a ondoo gaiden, da makisita á poi fende yu nyan fu gi yu malaliya.
ant:
opo.
A tapu wi oo!
Goedenavond.
Di mi gaandda kon luku wi neti, ne a taki: “A tapu wi, oo!”, fu soi taki ai gi wi odi. Ne u piki taki: “A tapu wi ye!”
syn:
kuneti;
ant:
(U) Molugu oo!.
4)
overg. ww.
dichtdoen; sluiten.
Tapu a doo meke sama á poi pasa go a ini a osu.
ant:
opo.
Zie:
sooto.
5)
overg. ww.
stoppen; afsluiten.
Di mi doo pe mi e go, ne a syafeli tapu a wagi fu mi saka.
6)
overg. ww.
verbieden.
Na Gaaman na a moo makiti sama fu Ndyuka liba, bika a sa tapu sama fu du wan sani.
Van: EN.
Etym.:
stop
.
tapu ain
znw.
bot onder de wenkbrauw.
Zie trefwoord: ain1.
tapu bee
Zie trefwoord: bee.
idioom.
steraliseren; moederschoot toesluiten.
tapu boo
Zie trefwoord: boo1.
idioom.
eufemisme voor overlijden.
tapu meti
Zie trefwoord: meti1.
idioom.
dieren die in bomen leven.
tapu uku
1)
znw.
op de hoek van een straat; hoek van de straat.
Zie trefwoord: uku2.
2)
Zie trefwoord: uku2.
idioom.
ging de bocht om.
tapun
znw.
deksel.
Teke a patu tapun tapu a patu, fu feefee á go a ini.
Van: GE.
Etym.:
top
.
tapuse
znw.
stroomopwaarts; naar het zuiden.
Zie trefwoord: tapu1.
tasi1
znw.
tas.
Te u go a wenkii, a ini wan tasi wi e bai sani poti.
wowoyo tasi
znw.
Wan wowoyo tasi na wan tasi di yu e tyai go a wowoyo fu bai guluntu anga taa taa sani.
Van: DU.
Etym.:
tas
.
tasi2
znw.
Den sama fu Ndyuka e poti tasi a den osi tapu, pe fu senkii.
Zie:
senkii.
Van: AF.
Etym.:
tazi
.
Tata1
znw.
vader.
Masaa Jesesi piki den taki: “Fu tuutuu mi e taigi u taki, a Manpikin á poi du ná wan sani boiti san a si a Tata e du. Ma san a Tata e du, na dati a Manpikin e du tu”. (Jn. 5:19)
tata2
1)
znw.
vader.
Mi tata di meke mi, á leli mi ogii fu du anga taa sama.
syn:
dada;
Female:
mama2.
Var.:
taata.
2)
znw.
voorouder.
Da Balanga na be tata fu a bee, bika a be sabi ala sani fu a bee.
Zie:
afo.
taya1
onoverg. ww.
geel.
Gali na wan siki di e kisi sama, da ala en ana anga futu anga ain e taya taya.
syn:
donu.
taya taya
onoverg. ww.
Te wan sani á kaba taya, da wi e taki a tan taya taya.
sineisi taya
znw.
Sineisi taya na aseefi enke su taya fu boli baafun.
syn:
su.
taya uwii
1)
znw.
bladeren van de tayer plant.
Zie trefwoord: uwii1.
2)
znw.
groente met een groot, groen blad.
Zie trefwoord: uwii1.
te1
1)
vw.
Als; wanneer.
Te yu bee fuu, da i á poi nyan moo.
Te i wasi koosi, da i mu baala den fu den dee.
Zie:
efu1.
baka te
bw.
daarna.
Baka te i wasi koosi, da i mu baala den fu den dee.
ant:
fosi.
2)
vw.
in (ten tijde van); gedurende; terwijl.
Soo! Mi si yu, na yu e fufuu a manyan fu mi na a bon te neti.
Te i de a goontapu, da na kenisi kenisi.
Te deeten, da wataa e pina na a kondee.
Zie:
pe.
3)
bw.
tot; totdat.
Mi waka te mi weli, ne mi sidon boo.
Van: EN.
Etym.:
till
.
te2
1)
bw.
leg nadruk op voorafgaande woord.
A man baaka te, a dunguu pii.
A pepee ati te, mi á poi nyan a nyanyan di mi bai.
2)
bw.
benadrukt voorafgaande aktie.
Mi tan luku a wagi te, di mi si a nái kon, ne mi gwe.
3)
bw.
zelfs tot.
Bika den waka tyai a ogii fu den go doo ganda, te go doo Gaaman fu kondee magisin.
Van: IB.
Etym.:
até
.
te3
znw.
thee.
Te na wan faya wataa fu diingi.
Zie:
faya wataa.
Van: GE.
Etym.:
tea
.
te doo
bnw.
door en door; helemaal; van top tot teen.
Zie trefwoord: doo1.
tee1
[téé]
znw.
staart.
Ala dagu abi tee di e wipi a baka.
tee2
1)
[tèé]
znw.
houten bord gebruikt om kaf van de rijst te scheiden.
Anga wan tee den e wai alisi puu buba.
Zie:
alisi;
mata2;
wai1.
2)
znw.
maaltijd; eettafel.
Den sama de a tee e nyan.
teefu
znw.
taboe die ziekte met zich meebrengt.
Somen sama abi teefu fu sani di den á mu nyan efu du.
Fu di a man nyanmi en teefu meke kina kisi en.
syn:
kina.
Van: HE.
Etym.:
treifa
.
teekiti
znw.
trechter.
Van: DU.
Etym.:
trechter
.
teekitolu
znw.
tractor.
Wan teekitolu, na wan sani di e lei enke wagi, ma a di na a á gaw so.
Zie:
wagi.
Van: GE.
Etym.:
tractor
.
tego
znw.
eeuwigheid.
Sama di o fika en hii libi gi Masaa Gadu wawan, da sowan sama sa fende a libi fu tego. (Mt. 10:39b)
tei
overg. ww.
(vast)binden.
Tei a boto, fu a á lowe.
Zie:
tetei.
Van: EN.
Etym.:
tie
.
tei ati
Zie trefwoord: ati1.
idioom.
volharden; blijven; moedig zijn.
tei pisi
Zie trefwoord: pisi2.
idioom.
het urineren tegehouden.
teigi
onoverg. ww.
plagen; uitlokken.
Zie trefwoord: teligi.
teke
1)
overg. ww.
(aan)nemen.
Te sama e gi yu sani, da i mu teke.
syn:
gaapu;
ant:
fika.
2)
overg. ww.
aannemen; ontvangen.
Ma taawan de enke sii, di kai a bunbun doti. Den e yee a wowtu. Den e teke en. Da, den e meke tyaipi tyaipi nyanyan. (Mk. 4:20a)
teke wan sama taki
gehoorzamen.
Sama na a sama ya seefi? A abi makiti te, winta anga seke wataa seefi mu e teke en taki. (Mt. 8:27b)
syn:
yee.
3)
overg. ww.
beslissen.
Den be teke waka libi fu sikin, e du motyo sani, fu kai gaan sen sani. (Jud. 7b)
Van: EN.
Etym.:
take
.
teke ede
Zie trefwoord: ede1.
idioom.
de leiding nemen.
teke man
Zie trefwoord: man2.
idioom.
sexuele relatie met een man hebben.
teke pangi
Zie trefwoord: pangi.
idioom.
een teenager die zwanger is geraakt.
teke wan uman
Zie trefwoord: uman.
idioom.
eufemisme voor sexuele relatie hebben met een vrouw.
telefon
znw.
telefoon.
Efi i wani kai wan sama a telefon, da i mu sabi a nombuu fu a telefon fi en fosi.
syn:
konkuu tetei.
Zie:
konkuu dosu.
Van: GE.
Etym.:
telephone
.
telen
znw.
vlakte; terrein.
Den seepi den tyai gwe na a telen di lontu anga sidon peesi, fu sidon luku sani. (Ap. 19:29b)
Van: GE.
Etym.:
terrain
.
teli
overg. ww.
tellen.
Mi teli wan, tu, dii, te anga tin.
Van: DU.
Etym.:
tellen
.
teligi
onoverg. ww.
plagen, tergen, plaag, terg, geplaagd, getergd.
Baa Kodyo ati e boon, bika den e teligi taki, en na giiliman.
syn:
muliki;
toobi;
ant:
boigi2.
Zie:
kosi.
Var.:
teigi.
Van: DU.
Etym.:
tergen
.
tembee
overg. ww.
beeldhouwen; uitsnijden.
Da den tembee den siton sikin te a moi. (Lk. 21:5b)
tembeeman
znw.
timmerman; beeldhouwer; houtsnijder.
Van: EN.
Etym.:
timber
.
ten
1)
znw.
tijd, periode, moment.
A ten di mi be kon a Foto, sama á be ipi so.
Wan ten fu kon anga wan ten fu go.
syn:
momenti;
yuu1.
2)
znw.
tijd; periode; seizoen.
Te alenten, da alen e kai ipi.
Van: GE.
Etym.:
time
.
teni
telw.
tien.
Zie trefwoord: tin.
tenti1
znw.
tientallen.
Da di sapaten, san dongo, ne den sama tyai onmen tenti sama anga ala sowtu siki kon a Masaa Jesesi fu a deesi den. (Lk. 4:40a)
Van: GE.
Etym.:
ten
.
tenti2
znw.
tent.
A edeman di be e luku a apaiti tenti fu Masaa Gadu á be meke den nyan a beele, di sama e poti gi Masaa Gadu a ini a apaiti tenti de, no? (Mt. 12:4a)
Van: GE.
Etym.:
tent
.
tesi
1)
onoverg. ww.
proeven; smaken.
Mi tesi, efu a sukuu kisi a kakaw.
syn:
fii1;
oli1.
2)
overg. ww.
uittesten; verzoeken.
Didibii kon fu kon tesi mi anga siki, ma Masaa Gadu puu mi ne en ana.
Zie:
fii fii.
3)
znw.
test; beproeving.
Den toli di pasa de e soi fa Masaa Gadu e membee sama di e lesipeki en, fu puu den a ini ala tesi. (2 Peit. 2:9a)
Van: GE.
Etym.:
test
.
takuu tetei
eufemisme voor slang.
Na yu enke ogii ati sama, enke takuu tetei di taampu de, á sa poi puu bunbun taki kon a doo. (Mt. 12:34a)
syn:
sineki.
kumba tetei
znw.
navelstreng.
Mi na goon pikin fu Tabiki, bika na ape mi kumba tetei beli.
2)
znw.
klimplant.
3)
znw.
amulet.
Den obiyaman e wei tetei a den gogo, enke kaala.
Zie:
bui;
kaala2.
Van: EN.
Etym.:
tie tie
.
tide
znw.
vandaag.
Efu tide na sataa, da tamaa na sonde.
ant:
eside;
tamaa.
Van: EN.
Etym.:
today
.
tifeedi
onoverg. ww.
tevreden.
Mi leli tifeedi ala fasi, fu di Kelestesi e gi mi taanga fu poi anga ala sani. (Fil. 4:13)
Var.:
tifiidi.
Van: DU.
Etym.:
tevreden
.
tifi
1)
znw.
tanden.
Anga wan sama tifi a ini en mofu ai kaw sani.
Zie:
mofu;
tifi meti.
kaw tifi
met de tanden knarsen.
Da Yolu ati boon te, ai kaw tifi.
Zie:
ati boon.
gowtu tifi
znw.
gouden kapjes op de tanden als versiering.
olifanti tifi
znw.
A den sani di e meke anga olifanti tifi... (Kon A Kiin 18:12b)
2)
znw.
tanden (van een voowerp).
Wan foluku anga wan supun na aseefi, ma a di na a foluku abi tifi.
Ala den tifi fu a sa booko.
tii
overg. ww.
besturen; regeren.
Na Gaanlanti fu Foto e tii Saanan Kondee.
syn:
sitii;
tyai.
tiiman
znw.
A tiiman na a man di e de na a baka fu a boto e tii a boto fu den go a fesi.
A tiiman e lei a wagi taanga te.
syn:
ede botoman;
syafeli;
wagiman.
tiiki1
overg. ww.
strijken.
Mi e tiiki den koosi fu mi moi, fu den á tan kwinsi kwinsi.
ant:
kwinsi kwinsi.
Zie:
gaata.
Van: DU.
Etym.:
strijken
.
tiiki2
overg. ww.
lijken op.
A fasi fa i e waka, i e tiiki i dda.
Zie:
gei.
2)
znw.
bestuurder.
Zie trefwoord: tii.
tiingi
onoverg. ww.
door elkaar liggen; verspreid zijn.
Na dati meke a hii sabana doti be tiingi ala se anga dedewan fu den di kai fika de. (1 Kor. 10:5b)
tiisensi
znw.
muntstukje van 10 ct.; kleinste munt die er is.
Bika u luku ala den pikin foo di e fee a tapu. Den e seli feifi fu den fu tu tiisensi. (Lk. 12:6a)
Zie:
sensi1.
Van: GE.
Etym.:
ten cent
.
tiki
znw.
stok.
A beendiman e waka anga wan tiki di den felifi lebi anga weti.
Zie:
taka;
udu.
ali tiki
loten trekken.
Den ali tiki paati den gudu di a dda dede fika gi den.
poti a tiki ede
het leven riskeren.
Den be puu mi a dede mofu seefi, soseefi poti den eigi libi a tiki ede, fu a wooko de ete. (Lom. 16:4a)
mata tiki
znw.
Den sama e fon alisi a ini mata anga wan mata tiki.
Zie:
mata2.
tiko tiko
znw.
hik.
Van: AF.
Etym.:
tikotiko
.
tin
telw.
tien.
Te i teli go miti neigin, da na tin yu o kisi go miti elufu.
Zie:
Zie tabel onder:
nombuu.
Var.:
teni;
tini.
tingi
onoverg. ww.
stinken.
Efu wan dagu dede fika a ganda onmen dei, da a o tingi fann.
tini
telw.
tien.
Zie trefwoord: tin.
titiyo
znw.
vlees.
Te mi e nyan, mi lobi te mi nyanyan abi gaan pisi titiyo.
syn:
sitimofu;
totoo.
tiya
znw.
tante.
A sisa fu mi dda, efu mi mma, na mi tiya.
syn:
tanto;
Male:
tiyu.
Zie:
Zie tabel onder:
famii.
tiyu
znw.
oom.
A baala fu mi mma, efu mi dda, na mi tiyu.
syn:
omu2;
Female:
tiya.
Zie:
Zie tabel onder:
famii.
todo
znw.
kikker; pad.
Todo na wan meti di na fee ai fee te ai waka.
todobee
znw.
kikkervisje.
Todobee na wan pikin baaka sani di e suwen ini wataa, di e toon todo.
syn:
todo dyaki.
tofuu
znw.
toverij; magie.
Na so meke tofuu di ai du be e meke den sama e foondoo onmen langa kaba na a peesi de. (Ap. 8:11)
toke
znw.
parelhoen.
Toke na wan foo di e gei kaakun.
Zie:
gansi;
kaakun.
Van: EN.
Etym.:
turkey
.
toko
1)
onoverg. ww.
ruzie maken; verwarring, opschudding veroorzaken.
Baa Kodyo anga Sa Lomina feti meke toko na a kondee.
syn:
feti;
opuulu;
toobi.
2)
znw.
oorlog; oproer; opschudding.
Te onmen kondee fu goontapu e feti anga den seefi, da na toko den de.
Zie:
feti;
oloku.
tokoo
overg. ww.
peuteren (met de vingertop).
A á bun fi yu e tokoo a ini yu nosu olo.
Zie:
sokoo.
tokoo wan sama yesi
herinneren; in herinnering brengen.
Ma mi o tan teke a sani ya enke mi wooko, fu tokoo u yesi naamo, fu membee den sani de. (2 Peit . 1:13a)
Zie:
membee.
Van: EN ?
Etym.:
tickle
.
tokotoko
1)
onoverg. ww.
modderig zijn.
Te alen kai, da a pasi e tokotoko te, ala wagi di lei ne en e fasi.
Zie:
doti.
2)
znw.
modder.
Te alen kai, da a peesi e safu, bika na tokotoko de na a peesi.
Zie:
pemba.
toku
vw.
toch, echter, niettemin, evenwel.
Anga ala fa Sa Lomina e fon Baa Kodyo, toku ai deleigi en naamo.
Foowii lekiti, wansi a wan hii bakisi, toku i sa tyai en.
Van: DU.
Etym.:
toch
.
tolen
znw.
toren.
San u pakisei fu den tin na aitin sama di a tolen fu Silowam be booko kai kii? (Lk. 13:4b)
Van: DU.
Etym.:
toren
.
toli
znw.
verhaal; gebeurtenis.
Ala bakadina den sama e kon sidon a kulu e gi Anainsi toli.
fisi wan toli
een zaak aan de weet proberen te komen; naar de waarheid vissen.
taki toli
praten; converseren.
Den pikin e taki toli anga denseefi.
syn:
gi toli.
Anainsi toli
znw.
Den sama di e gi Anainsi toli, na lei toli den e gi.
Anainsi toli na toli di den sama e gi, ma a ná tuutuu toli.
syn:
mato.
lafu toli
znw.
grappen.
Ala bakadina mi dda be e gi u lafu toli, da den pikin e lafu te den e wani dede.
syn:
switi toli.
switi toli
znw.
Ala bakadina mi dda be e gi u switi toli, da den pikin e lafu te den e wani dede.
syn:
lafu toli.
gi switi toli
mensen aan het lachen brengen.
Aleke e gi switi toli, bika alaten ai paati fatu.
syn:
paati fatu.
Van: EN.
Etym.:
story
.
toloki
znw.
truck.
Wan toloki, na wan sowtu wagi, ma a di na en baka opo fu tyai sani.
Zie:
besi;
wagi.
Van: GE.
Etym.:
truck
.
tolowsutu
onoverg. ww.
troost.
Van: DU.
Etym.:
troost
.
tomati
znw.
tomaat.
Tomati na wan lebi safu sii, di den sama e boli nyanyan anga en, da ai lebi a nyanyan.
Van: IB.
Etym.:
tomate
.
tombo
znw.
boomstronk.
Te i faa wan udu, da na a pisi di fika a doti, wi e kai, “tombo”.
Zie:
lutu.
Van: GE.
Etym.:
stomp
.
tone
znw.
geestelijk gehandicapte.
Te wan sama e tan don don, da den sama e taki a sama de tone.
syn:
gadu pikin1.
tongo
1)
znw.
tong.
Anga mi tongo mi e tesi efu wan sani abi sawtu.
2)
znw.
taal.
Mi á sabi taki Ingiisi tongo bun enke Olansi.
syn:
tali.
mama bee tongo
moedertaal.
Den sama di e tan koosube fu den Matawai anga den Saamaka e taki Kwinti enke den mama bee tongo.
3)
znw.
stem.
Baa Kodyo tongo bigi, te ai taki ya ala sama e yee na a biiti.
tonton2
znw.
gestampte banaan.
Te den sama boli baana, da den fonmi en, da na dati den e kai: “tonton”.
Zie:
baana.
Van: AF.
Etym.:
tum tum
.
toobi
1)
znw.
conflict; twist.
A toobi fu den tu man toon wan gaan feti, di e booko a hii kondee.
Di den tu man tuka anga denseefi na tapu uku, ne den bigin feti, bika den abi wan haw toobi kaba.
Zie:
feti;
kwali1.
kisi toobi
redetwisten; strijden; in de problemen komen met iemand; ruzie krijgen.
Kodyo, disi na a kiiboi toon di i naki mi sisa Sa Lomina! Efi i naki en moo mi anga yu o kisi toobi.
Zie:
feti;
kwali1;
meke toobi.
toobi sama
een man die de vrouw van een ander wil.
2)
overg. ww.
plagen.
Baa Kodyo lobi toobi Sa Lomina alaten ai nyan.
Zie:
deleigi;
muliki.
Van: EN.
Etym.:
trouble
.
toolengi
znw.
tweeling.
Te wan mma meke toolengi, da den pikin e gei.
Var.:
twelengi.
Van: DU.
Etym.:
tweelingen
.
toombo1
znw.
metalen kist of hutkoffer.
A ini wan toombo den sama e poti den pangi anga taa koosi sani a Ndyuka.
Zie:
falisi1.
Van: DU.
Etym.:
trommel
.
toombo2
znw.
trommel.
Van: GE.
Etym.:
trommel
.
toon1
onoverg. ww.
worden.
A biya leli te, ne a toon mesiti.
Van: EN.
Etym.:
turn
.
toon2
1)
znw.
hoe vaak; hoeveel keer.
Onmen toon i go a Foto kaba?
syn:
boo3;
leisi2;
pasi2.
kiiboi toon
znw.
Kodyo, disi na a kiiboi toon di i naki mi sisa Sa Lomina! Efi i naki en moo mi o fon yu.
2)
voorz.
maal; vermenigvuldigd met.
Aitin toon wan ondoo, na aitin ondoo.
syn:
leisi2.
Van: EN.
Etym.:
turn
.
toosi
overg. ww.
stoten; duwen; etter.
Te den kaba meke wan boto a soo, da den e toosi en a wataa.
ant:
ali.
Zie:
toto1.
Van: EN.
Etym.:
thrust
.
tooto1
1)
znw.
luchtpijp, keel.
Tooto na a pisi fu yu neki pe nyanyan e pasa go a ini i bee.
syn:
golingo.
2)
[tóòtò]
znw.
kin.
A pisi fu wan sama sikin pe en baiba e goo, wi e kai: “tooto”.
Zie:
agba;
alaka;
baiba;
kakumbe.
Van: EN.
Etym.:
throat
.
tooto2
znw.
voorouders.
Zie trefwoord: toto3.
toow
overg. ww.
trouwen.
Baa Kodyo anga Sa Lomina toow fu libi enke uman anga man.
ant:
booko toow;
paati2.
toow osu
znw.
trouwerij; trouwfeest.
Zie trefwoord: osu.
totii
bnw.
Wan sama di lobi mi te a teke wan mofina sama enke a pikin totii pikin ya oli fu gaan sani fu di a de fu mi ede, da na mi a oli fu gaan sani. (Mk. 9:37a)
ant:
gaanbigi.
toto1
[tótó]
overg. ww.
Di mi akisi a man fu mi pasa, di a á wani, ne mi toto en puu na a pasi.
syn:
pusu.
Van: AF.
Etym.:
to-to
.
toto2
[tòtò]
overg. ww.
pikken.
A foo e toto a den woon di de na a poli manyan e nyan.
Van: AF.
Etym.:
toota
.
toto3
[tòtó]
znw.
voorouder.
A dda efu mma fu mi afo na mi toto.
Zie:
afo;
Zie tabel onder:
famii.
Var.:
tooto2.
Van: IB.
Etym.:
toto
.
totomboti
znw.
specht.
Totomboti na wan foo di e toto udu.
Zie:
toto2.
Van: AF.
Etym.:
tootanti
.
totoo
znw.
wild; vlees.
Na meti efu fisi di yu fende fu nyan den e kai: “totoo”.
syn:
sitimofu;
titiyo.
tow
overg. ww.
trekken.
Da leli fu waka enke fa mi e leli, fu tyai u anga mi taanga. Soseefi, fu tyai u nowtu gi u, enke fa wan sama e tow wan taawan boto tyai. (Mt. 11:29a)
Van: GE.
Etym.:
tow
.
towe
1)
overg. ww.
weggooien; gooien.
Mi teke ala den koosi fu mi di á bun moo towe.
Winta wai booko a busi towe den bon.
ant:
kibii.
Zie:
fiingi;
iti.
2)
overg. ww.
doen wegjagen.
Di mi anga Adan go a busi, ne a takitaki towe ala den meti.
Zie:
yaki.
Van: EN.
Etym.:
throw away
.
2)
Zie trefwoord: wataa.
idioom.
water uit de boot scheppen.
towtow
idiofoon.
ideofoon dat druppen aangeeft.
Ne a bigin e begi moo taanga te, en sweti daai kon de enke buulu e doopu a doti towtow. (Lk. 22:44b)
tu1
telw.
twee.
Zie:
Zie tabel onder:
nombuu.
tu tu
znw.
A man be gi mi tutu fu ala den sii di a be abi.
tuse
znw.
twee kanten.
Ala moni abi tuse, wan baka anga wan fesi.
Van: EN.
Etym.:
two
.
tu2
bw.
ook.
Boiti taki mi abi tin baala, da mi abi elufu sisa tu.
syn:
soseefi.
Van: EN.
Etym.:
too
.
tu tu
znw.
paar; twee aan twee.
Zie trefwoord: tu1.
tudewooko
znw.
dinsdag.
Tudewooko na di fu tu dei fu a wiki.
Zie:
Zie tabel onder:
dei;
Zie tabel onder:
wiki1.
Van: EN.
Etym.:
two day work
.
tuka1
1)
znw.
soort getrommel.
Tuka na doon di den sama e pee, te wan sama dede.
Zie:
doon.
2)
znw.
soort dans of lied.
Tuka na a sowtu dansi di den sama e dansi, te wan sama dede.
tuka2
overg. ww.
tegenkomen; behandelen.
Di den tu man tuka anga denseefi na tapu uku, ne den bigin feti, bika den abi wan haw toobi kaba.
syn:
miti1.
Van: IB.
Etym.:
tocar
.
tumalisi
bw.
Tumalisi komoto a mi fesi ya! Yu didibii, saatan yu! (Mt. 4:10b)
Van: DU.
Etym.:
tweemaal (leisi)
.
tumisi
bw.
teveel.
Efi i nyan sukuu tumisi, yu o siki.
Zie:
ipi.
Van: EN.
Etym.:
too much
.
tuse
znw.
twee kanten.
Zie trefwoord: tu1.
tutu1
1)
znw.
fluit; bamboefluit.
Tutu na wan sani di den e boo pee poku.
Zie:
finyoo.
2)
znw.
bamboe plant.
syn:
bambusi.
Zie:
penpen2.
Van: AF.
Etym.:
tuutu
.
tutu2
znw.
hoorn van een dier.
Diya abi tutu a den mindii ede enke kaw.
Van: GE ?
Etym.:
toot
.
tutu3
1)
overg. ww.
met tong uit de mond duwen.
A boi e tutu a nyanyan anga en tongo kon a doo.
Zie:
toto1.
2)
overg. ww.
uitgieten.
Da a Maliya ya, na a seefi uman di o tutu a sumee switi fatu a Masaa Jesesi futu dee Masaa futu baka anga en ede uwii. (Jn. 11:2a)
Zie:
kandi.
3)
overg. ww.
naar buiten komen; uitstorten.
Namo a koti komoto anda kai kon anga mindii fesi a doti, basi en hii bee tutu komoto a doo. (Ap. 1:18b)
tuu
1)
bw.
A ná tuu taki a dda be dede, a lei den sama be e lei.
ant:
lei1.
Zie:
koli.
tuutuu
bw.
Baa Fandeli taigi Sa Yeti taki: “Mi lobi yu tuutuu, mi nái lei”.
Wan dyoki na wan pikin buuku di man sama e wei fosi den wei den tuutuu buuku.
kai tuutuu
gebeuren; plaatsvinden.
Di a kai tuutuu, ne a lon kon a mi fu mi yeepi en.
2)
bw.
A ini u weiti seefi a sikiifi taki, te tu sama kotoigi fu wan sani, da a de tuu. (Jn. 8:17)
3)
znw.
Wan sama di e taki wan sani alaten enke fa a de, na wan sama di e taki a tuu.
ant:
lei1.
Van: EN.
Etym.:
true
.
tuutuu
bw.
echt waar; zeker; werkelijk.
Zie trefwoord: tuu.
twa twa
znw.
picolette vogel.
Twa twa na wan singi foo enke pikolet, ma a di na a moo bigi.
Zie:
pikolet;
tyentyen.
twalufu
telw.
Te i taki i abi wan dosen fu wan sani, da na twalufu fu a sani de i abi.
syn:
tin na tu.
Zie:
dosen;
Zie tabel onder:
nombuu.
Var.:
tuwalufu.
Van: GE.
Etym.:
twalf
.
twenti
telw.
twintig.
Twenti na a nombuu di de a tin na neigin baka.
Zie:
Zie tabel onder:
nombuu.
Var.:
tutenti.
tyaa
overg. ww.
dragen; brengen.
Zie trefwoord: tyai.
tyai
1)
overg. ww.
brengen; dragen.
Mi tyai wan saka alisi a mi ede kon a kondee.
syn:
syow.
Var.:
tyaa.
2)
overg. ww.
regeren; besturen.
Na Gaanlanti fu Foto e tyai Saanan Kondee.
syn:
sitii;
tii.
tyai faya
Zie trefwoord: faya.
idioom.
vis vangen 's nachts door met een houwer te slaan.
tyaipi
bnw.
veel.
Tyaipi sama dede na a feti di den feti a Busi Kondee.
Zie:
ipi;
somen.
Van: EN.
Etym.:
till it heap
.
tyamulooko
znw.
waterjuffer; soort libelle.
Tyamulooko na wan sani enke feefee, ma a di na en tee anga en mapaapi langa.
Zie:
makonkon.
tyapu
znw.
schoffel.
Anga wan tyapu wi e kaabu den gaasi puu a u ganda.
syn:
ho.
Van: DU.
Etym.:
tjap
.
tyatya1
overg. ww.
planten; zaaien.
Mi mma tyatya alisi a ini a goon fu goo.
syn:
sai2.
tyatya2
znw.
grint.
Den wookoman daai tyatya anga santi mokisa anga simenti fu meke den ponsu fu a osu.
Zie:
siton.
tyatyai
znw.
een doek als buffer, als een zware vracht op het hoofd wordt gedragen.
Fosi i poti wan bakisi na yu ede, da i mu poti wan tyatyai fu a bakisi ná ati yu ede.
Var.:
tyatyali.
tyen
znw.
suikerriet.
Zie trefwoord: ken.
tyentyen
znw.
soort zilverkleurige vogel.
Tyentyen na wan foo di e gei tyuwi, ma a di na en mofu weti, da en sikin lebi.
Zie:
pikolet;
twa twa;
tyuwi.
tyobo
1)
onoverg. ww.
vuil, vies, vuil maken, vies maken.
A osu tyobo te, u mu sibi en fu a kiin baka.
syn:
molusu;
ant:
kiin.
2)
znw.
hoop vuil.
Puu a tyobo di i sibi poti de go towe.
Zie:
doti ipi.
Van: AF.
Etym.:
tsobo
.
tyoko
overg. ww.
verstikken.
Ma den booko fu a libi anga a feti fu fende tyaipi gudu anga taa sani a goontapu anga a lobi fu goontapu sani seefi, e tyoko a wowtu a ini den ati ini kii, meke a á poi meke nyanyan. (Mk. 4:19)
syn:
pasuma.
Van: EN.
Etym.:
choke
.
tyokoo
idiofoon.
ideofoon voor gevoel v. eenzaamheid of gebrokenheid.
Na di a lasi meke a sidon tyokoo so.
tyondo
onoverg. ww.
hinken, op een been springen.
A naki wan se futu, ne ai tyondo anga a taa se.
Zie:
kinika.
tyontyon1
[tyóntyón]
znw.
puntige hoek, hoekig.
A tyontyon na wan peesi pe den tu mofu fu wan sani e miti denseefi.
syn:
uku2.
tyotyo
overg. ww.
iemand een stoot geven ; zich uitsloven.
A tyotyo en wan kofu ne en ain.
tyotyootyo
bw.
gehurkt.
Te i sidon tyotyootyo, da yu á kaba sidon doo doti.
ant:
taampu1.
tyubula
znw.
stekelrog.
Tyubula na wan paata lontu fisi, di e sutu yu anga en tee, efi i taampu ne en tapu.
syn:
sipali2.
tyuku
znw.
omkoopgeld.
A denki taki, te den e miti e taki, da Pawlesi o suku fu pai tyuku fu komoto na a dunguu osu. (Ap. 24:26b)
tyupa
overg. ww.
zuigen.
Te i poti wan sani a i mofu e soigi, da na tyupa yu e tyupa en.
syn:
soigi.
Var.:
supa.
tyuwi
1)
znw.
grijsachtige kleur.
Tyuwi na a kololu di de enke a asisi fu faya olo.
syn:
asisi.
2)
znw.
kleine grijze vogel.
Tyuwi na wan pikin foo enke tyentyen, ma a di na en sikin asisi.
Zie:
tyentyen.
© Copyright SIL 2003