D.

Da (meestal om de welluidendheid in Na veranderd) in de beteekenis van: het is. Hai da gron. (sprw.) Tegen den blik der oogen is men niet bestand. Da joe doe dátti? Hebt gij dat gedaan? Mi da joe brara ik ben uw broeder. Da kom´ mi de kom´ de ik kom zoo op 't oogenblik eerst aan.

Dà voornw. dat, deze die. (Eng. that. ND.). Dà pikién dat kind. Dà fóetoe dísi deze voet. Dà pe daar, aldaar. Dà tem´ toenmaals, te dier tijd. Etym.: Eng. ND. .

Dä, (daä) tusschenw. goeden dag! dank u! (Kinderentaal, ook bij de boschnegers in gebruik.). Dá, Néne! dag, moeder! Taki "da" dan (tegen een kind) zeg dan: "ik dank u!"

Dàgoe znw. hond. Man-dágoe reu. Hoéman-dágoe teef. Dágoe-síka honde-vloo. Kraboe-dágoe eene soort van vos of wilde hond.(Eng. crabdog.) (Procyon cancrivorus cuv.) Watra-dágoe waterhond. (Lutra brasiliensis.) Ah! kabà nánga dem dágoe-maníri Foei, schei uit met zulk eene gemeene handelwijze. Dágoe dríengi wátra "tjakóem, tjakóen" - foe Joe da foe Joe. (sprw.) de zin is: Het hemd is nader dan de rok; Elk het zijne. Etym.: Eng. .

Dákki znw. dak. Etym.: ND. .

Dam´ znw. dam, dijk. Na dam´ tápoe op den dam. Etym.: ND. .

Dángra ww. verwarren, in den war helpen, tegenwerken; bijv. nw. verward, onduidelijk. Wan dángra fási op eene verwarde wijze.

Dánsi ww. dansen; znw.dans, danspartij. Bakrà-dánsi Europeaansche dansen. Gi dansi een bal geven. Dansi-hóso een huis, waar eene danspartij plaats heeft.

Das nóti het is niets, het doet er niets toe, het maakt niets uit. Etym.: ND. .

Dátra znw. dokter,geneesheer, chirurgijn, heelmeester. Pikién dátra doktersleerling, adsistent. Sénni téki dátra den dokter laten halen. A de téki dátra- dressi hij (zij) gebruikt medicijnen uit de apotheek. Etym.: ND. .

Dátti vnw. dat. Mi no man foe doe dátti ik kan dat niet doen, ik ben niet in staat om dat te doen. Da wan tróbi dátti! Het is een ruzie van belang! Da dátti tja' dà tróbi dat is de oorzaak van dien twist. Etym.: ND. .

Dáwra znw. Afrikaansch woord, dar meestal slechts in den zang gebezigd wordt, en de Kwa-kwà, een speeltuig der Negers, aanduidt. Nákki dáwra de Kwa-kwà spelen. Mi nem´ tron dawra-tíki na da hóso dís'ia ik ben hier bestendig op de tong.

De ww. wezen; hulpwoord, om den tegenwoordigen tijd uit te drukken. Mi de ik ben. Mi ben de ik was, ik ben geweest. Mi sa de ik zal zijn. Mi ben sa de ik zoude zijn, ik zou geweest zijn. A de na hóso hij (zij) is te huis. A no de móro er is niet meer. A de trobi mi hij plaagt mij. Arén de kom´ het gaat regenen.

Dè bijw. daar; tusschenw. dáár! hou daar! Lóekoe dè ikijk daar. Tan dè blijf daar. Kabà dè houd op daar. A no hem´ tanápoe dè daar staat hij immers. Dè! téki! Dáár, neem aan!

Déde ww. sterven, te niet gaan, uitgaan, verstompen; znw. de dood. A déde kóuroe hij is hartstikke-dood, hij een lijk. Wan déde sóema een lijk. Dede-hóso sterfhuis. Mi déde, ó! mi déde! (kreet van wanhoop) ik ben verloren! Hássi déde, kau fáttoe. (sprw.) Des eenen dood is den anderen brood. Déde bétre de dood is beter dan zulk een lot; naam eener kreek (bij de post Oranje) aan zee, beroemd om de menigte moskieten. A de déde de tappoe hem´ hij doet zijn best, hij spant al zijne krachten in, om hem tegen te houden. A de déde na mi bákka nómo hij loopt mij onophoudelijk achterna. Da pampíra no hábi skrífi móro, álla skrífi déde kabá er is geen schrift meer op dat papier, 't is alles uitgewischt. Kándra, -fáija-lámpoe déde de kaars, het vuur, het licht, de lamp is uitgegaan. Fája déde, pikién níngre plei na ássisi. (sprw.) Als het vuur uit is, spelen de kinderen in de asch. Mi tífi déde mijne tanden zijn stomp. Da néfi déde dat mes is bot.

Dei znw. dag, daglicht. Móesoe-dei de morgenschemering. Bifò dei hópo voor dat de dag aanbreekt. Déi broko het aanbreken van den dag; de volgende dag. Déi broko-mámantem´ des anderendaags 's morgens. Ti-dè (voor tidei), heden. Ti-d'ía (voor ti dei ía), dezen dag. A no tidè mi táki joe... sedert zoo lang heb ik u gezegd... Ho dei ti-dè? Da fó-de-wróko. Welken dag der week hebben wij van daag? Het is Donderdag. Trá-de' onlangs. A no trá-de' - trá-de' nómo mi pai joe? Heb ik u niet eerst onlangs betaald? Wan dei wa dei mi sa kísi da foefóeroeman vroeg of laat, zal ik den dief wel uitvinden.

Dekki ww. dekken. Dékki táfra de tafel dekken. Etym.: ND. .

Dem´ voornw. zijlieden; 2) bezittelijk voornw. hun, hunne, haar, hare. Dem´ dís'ia deze hier;mv. Dem´ hóso hun huis.3. aanwijzend vnw., die. Dem´ mísi die dames. Dem´ pikíen die kinderen. Dem´ téki dem´ sanì bakka zij hebben hun goed teruggenomen.

Dénki ww. denken meenen. Mi dénki, taki... ik meende, dat... Etym.: ND. .

Di voornw. deze, die, - welke, dewelke. Dà mássra, di kom´ djónsno d'ía. Die heer, die straks geweest is. Di mámantem´ deze morgen. Foe di djónsnode voor het tegenwoordige. Di sóema no si patátta wántem´, te a go si hem´, a njam hem´ nánga bóeba. (sprw.) Die nooit een aardappel gezien heeft, zal hem, krijgt hij hem eens te zien, met huid en haar opeten. Etym.: ND. .

Di bijw. toen, terwijl. Di a jéri datti toen hij (zij) dat hoorde. Léki di mi de táki de op dit eigen oogenblik. San joe de mémbre foe joe sréfi, di joe de gí mi so wan asránti? Wat verbeeldt gij u wel, dat gij mij zuke brutaliteiten zegt?

Día znw. hert, ree, hinde. (Cervus mexicanus L.) (Arr. Wérebissiri.(Eng. deer.). Wojo-diá naam eener soort van herten. (Arr. Béjoe.) Día-karóe eene plant van dien naam uit de orde der Lobeliaceën.) (Centropogon Surinamensis PRESL.) A bai dia-fóetoe hij zette het op een loopen, hij koos het hazepd. Dia-toetóe-ókro eene variëteit van Okro (Hibiscus esculentus L.) met lange, dunne zaadhuizen. Etym.: Eng. .

D’ía bijw. (voor di h'ía) hier, alhier. Kom´ d'ía kom hier. Día-so hier, op deze plaats. Etym.: Eng. .

Didíbri znw. de duivel, satan. Didíbri-kakà duivelsdrek, assa foetida. Etym.: Eng. .

Dídón ww. liggen, nederliggen. A didón nánga kóorsoe hij (zij) heeft de koorts. "Dríbi mi didón" nánga didón a no wan. (sprw.) De zin is: één vogel in de hand is beter dan twee in de lucht. Etym.: Eng. .

Diéni ww. dienen, bedienen. Diéni-man dienaar, bediende. Etym.: ND. .

Díki ww. delven, graven, spitten, uitsteken; duiken, ontduiken, ontsnappen. Díki hólo een kuil graven. Díki gótro eene sloot, een greppel delven. A díki hij heeft het op een loopen gezet, de plaat gepoetst.

Dína znw. middagmaal. Njam´ dína dineren, het middagmaal gebruiken. Dína-tem´ middag. Bakka-dína na den middag, 's namiddags. Etym.: Eng. .

Dípi bijv. nw. diep; ww. indoopen, indompelen.

Diri bijv. nw. duur, kostbaar.

Dísi aanw. vnw. deze, dit; betrekk. vnw. welke, hetwelk, hetgene. Nóno, no dátti; dísi mi moe hábi. Neen, niet die; deze moet ik hebben. Dís'ia (voor dís'ia), deze, dit hier. Dísi tron dezen keer, dit maal. Dísi tem´ tegenwoordig, thans. Dà sísa, dísi ben kom´ di mámantem´ die meid, die dezen morgen hier geweest is. Ho dísi? Welke?

Ditò-sóro znw. kwaadaardige zweertjes, verspreide puistvlecht. Etym.: Impeigo sparsa RAYER. .

Djakki znw. eene soort van visch, kikkervisch.

Djákti znw. rok, buis, jas, overrok, pij. Arén-djákti regenduffel, pijekker. Mi djákti téki fája mijn rok raakt in brand (overdragtelijk), ik word boos. Etym.: Eng. .

Djamánti znw. diamant, juweel, edelgesteente. Etym.: ND. .

Djankà ww. hinken, trekkebeenen, mank gaan.

Djankró znw. stinkvogel (Vulter of wel Cathartes atratus.) Dit woord is weinig anders in gebruik dan spottenderwijze. Etym.: Eng. .

Djàri znw. tuin, hof, boomgaard, moezerij, erf, buitengoed. Djárimàn tuiner, hovenier, tuinman, tuin-neger. Djari-bíta eene soort van bitter kruid.(Phyllanthus Niruri L.) Broko-djári verlaten erf. Méki djári een tuin aanleggen; ook: een kring formeren. Djari-patátta gele patatte, wortel van Batatas edulis en andere Convolvulaceën. (Dit Djari komt waarschijnlijk van 't Eng. Yellow.) (Arr. Halti.) Etym.: Eng. .

Djawássí znw. naam van een gewas, een soort van liane.

Djemè ww. zie Geme.

Djénti znw. tegentij. Bróko djénti tegen den vloed of de ebbe oproeijen. Etym.: Eng. .

Djiéndja, (djenja) znw. gember. Etym.: Eng. .

Djiendja-makka zie (Adjidja-makkà.).

Djoe znw. jood, Israeliet; bijv. nw. joodsch. Djóe-kerki Jodenkerk, Synagoge.

Djoekà znw. Aukaaner, naam van eenen Boschnegerstam; nw. Ankaansch. Djoekà-níngre Aukaansche boschneger. Djoekà-kóndre het boschnegerland. Djoeká-siéngi zang van de Aukaansche boschnegers. Dánsi djoekà op de wijze dier negers dansen.

Djoentà ww. verzamelen, bijeenscholen. Etym.: Portug. .

Djógo znw. pul, groote kruik. Etym.: Eng. .

Djokotája, (jokotája) znw. poeder van tuinpeper. Etym.: Capsicum. .

Djombì, (djoembì) znw. spook, geest, (weinig in gebruik.). Etym.: Eng. .

Djómpo, (djómbo) ww. springen, opspringen, uitspringen; huppelen. Djompo-djómpo eene soort van kleine kikkers. Mi de djómpo go na abra-séi ik maak even een sprongetje, ik loop eventjes naar den overkant. Di mi si dátti, ji si fa da wátra de djómpo na mi hai toen ik dat zag, sprongen mij de tranen uit de oogen. Djompo-hátti foe sabakóe méki a no kan fáttoe (sprw.) De onrustige, vreesachtige aard van den Sabakóe is de oorzaak, dat hij niet vet kan worden. Vreesachtige liden worden zelden vet. Etym.: Eng. .

Djonkó znw. heup, lendenen, (verouderd.). Etym.: Eng. .

Djonkó ww. dutten, sluimeren, knikkebollen.

Djónsno, (djónro,-djósno) bijw. aanstonds, terstond, dadelijk, zoo even. Etym.: Eng. .

Dobristín znw. geruit, bont, lijnwaad, friesch bont, dobbelsteen. Etym.: ND. .

Dóbroe bijv. nw. dubbel. Etym.: ND. .

Dodó ww. slapen (alleen in de kindertaal en in de zangen gebruikelijk); nw. verkorting van Doortje.

Dodóì ww. wiegen, schommelen, sollen, sussen.

Doe ww. doen, verrigten, maken; het doen, de handelwijze. San doe joe? Wat scheelt u? Wat schort u? San mi doe, san mi no doe, a no wánni jéri hoe ik 't ook aanleg, hij (zij) wil niet luisteren. Fa' mi sa doe komóto? Hoe zal ik er uitkomen? Táki-man a no dóeman. (sprw.) Zeggen en doen verschillen. Da wan tákroe doe datti dat zijn slechte manieren.

Doe znw. zang- en dansgenootschap onder negers en kleurlingen, hetwelk gewoonlijk eens in het jaar, onder eene daartoe ingerigte tent, zijne openbare bijeenkomst houdt, en dan, met begeleiding van negerinstrumenten, negerliederen zingt en daarbij negerdansen uitvoert.

Dóekoe znw. doek, doekje, omslagdoek. Figi-dóekoe een vaatdoek. Etym.: ND. .

Doekróe ww. duiken, onder water gaan. Etym.: ND. .

doemakóekoe znw. naam van een' afrikaanschen volkstam; scheldnaam. Lóekoe fési foe hem tan léki doemakóekoe zie dat bavianen-gezigt eens aan.

Doèn hulpw. dat eene verbijsterde of verblufte gesteldheid aanduidt. A tanápoe de lóekoe mi doén hij stond daar sprakeloos mij aan te staren; hij keek mij aan, alsof hij't te Keulen haad hooren donderen.

Dóengroe bijv. nw. donker, duister; znw. duisternis. Doengroe hóso gevangenis, kerker, provoost. Etym.: ND. .

Dóezoen getalw. wan dóenzoen duizend. Doezoenbén duizendbeen, scolopendra.(Arr. Bájaboe.) Etym.: ND. .

Dóifi znw. duif. Boési-doifi wilde duif. Stón-doifi steenduifje, eene soort van kleine wilde duiven. Doifi-hókoe duivenhok. Etym.: ND. .

Dóigi znw. duig. Hóedoe foe méki dóigi hout om duigen te maken, vathout. Etym.: ND. .

Doim´ znw. duim. Etym.: ND. .

Dóisi bijv. nw. Nederduitsch; znw. nederduitsch, de hollandsche taal. Taki dóisi Hollandsch spreken. Dóisiman Hollander; Christen, in onderscheiding van een Jood. Na mi mófo joe wan jéri, Abram Parra njam´ spékki, a tron Dóisiman. (sprw.) De zin is: Gij tracht mij uit te hooren. Zoo vraagt men den boeren de kunst af.

Dokóen znw. eene soort van podding of deeg, van rijpe bannannen mais of dergelijke gemaakt. Piendà-dokóen zoodanig deeg, van gebakken en fijngestampte vervaardigd.

Dóksi znw. westindische eend, eendvogel. Bóesi-doksi wilde eend,(Anas moschatus.) (Arr. Hipa.) Mándoksi woerd, waard. Etym.: Eng. .

dom´ bijv. nw. dom. onverstandig, onbedreven, onwetend. Tan tíri a no dom´. (sprw.) Het zwijgen is niet altijd een bewijs van onwetendheid. Etym.: ND. .

Dómli, (domri) ww. inwikkelen, inpakken; oprollen. Mi dómli-dómli hem bóenboen (boémoen) na íni wan pampíra het secuur in een stuk papier gewikkeld.

Don znw. dauw. Etym.: ND. .

Dóndro znw. donder. Etym.: ND. .

Dónkin znw. eene vergiftige plant uit de orde der Aroideën.(Eng. dumbcane .) (Dieffenbachia Seguine schott.). Etym.: Eng. .

Dóofo bijv. nw. doof. A bári te mi jési kom´dóofoe hij heeft mij doof geschreeuwd. Etym.: ND. .

Dórfoe ww. durven. Etym.: ND. .

Dóro bijw. door bestendig, voort, steeds. Wákka dóro loop voort. Hóli dóro so houd zóó vol, ga zóó voort. Dóro dem´ de strei zij wedijveren altijd door. Da so dà pikién de bári dóro Zoo schreeuwt dat kind maar onophoudelijk voort. Etym.: ND. .

Dóro ww. doorkomen, aankomen, bereiken; bedrijv.ww. doordoen, doorsteken. Wi dóro wij zijn er. Nómo di a dóro so pram´... en terstond zoo als hij aankwam. Mi dóro mi márki ik heb mijne taak af. Dóro dà wátra nanga wan klósi laat het water door een doek loopen.

Dóro znw. deur, uitgang, poort, ingang. Dóro hópo wá de deur staat wagewijd open. Doro-mófo (dromófo) vóór de deur, aan den ingang van het huis. A tanápoe na dromófo hij (zij) staat voor de deur. doro-séi de buitenzijde. Na doro-séi uitwendig. Wass' hem´ na doro-séi sóso wasch het maar van buiten alleen. Na dóro de deur uit, buitenshuis, uit, buiten. Máss'ra go na dóro. Mijnheer is uitgegaan. A dómli hem sréfi bóemoen; hem héde nómo de na dóro hij (zij) heeft zich geheel en al, op het hoofd na, ingebakerd. Hem móesoe bróko té hem´ wiwíri de kom na dóro zijne (hare) muts is zoo stuk, dat er de haren uitsteken. Etym.: Eng. .

Dósi znw. suikerwerk, veelal van kokosnoten vervaardigd. Etym.: Port. .

Dósoe znw. doos. Fáija no de, joe téki dósoe léti pípa. (sprw.) Hebt gij geen vuur, dan slaat gij uwe tonteldoos aan, om uwe pijp op te steken. Etym.: ND. .

Dótti bijv. nw. vuil, morsig, smerig; znw. vuilnis, drek, aarde, grond; ww. vuil maken , bemorsen, beslijken. Wan dótti sannì iets onreins. Fa joe wéri so wan dótti pángi so? Hoe hebt gij zulk een vuil paantje aan? Kléi-dotti als: tuinaarde. Mi de go na mi dótti naar mijn geboortegrond. Dísi da wan boen dótti dit is goede aarde.

Drai ww. draaijen, wenden, keeren, omkeeren, omroeren; talmen, sammelen. Hái-drai duizeling. Mi héde de drai ik ben duizelig. Kóndre drai, poespóesi njam´ sla. (sprw.) Het is de vierde wereld. Drai bákka terug komen. Drai hóekoe een hoek omkomen. So léki mi drai mí bákka nómo... ik had nauwelijks mijn rug gekeerd. Drai katoén katoen tot garen spinnen. San joe de drai so? Hoe talmt gij zoo? No drai na pássi houd u niet op ouder weg. Etym.: ND. .

Dram´ znw. dram, eene soort van geestrijke drank. Dram´-hóso het dramhuis., de bewaarplaats van den sterken drank, dramslijterij. Etym.: Eng. .

D’rápe bijw. (verkort voor de dà pe), daar, aldaar, op die plaats. Komópo d'rápe ga daar van daan.

Drei bijv. nw. droog, gedroogd, dor; droogen, opdroogen, uitdroogen, verdorren. Drei tem´ het drooge jaargetijde. Drei físi gedroogde visch. Drei wiwíri dorre bladeren. Fa joe kan njam hem´ so dréi-drei so? Hoe kunt gij dat zoo droog eten? dréi-watra dorst. Dréi-watra de kíli mi ik versmacht van dorst.

Drem´ ww. droomen; znw. droom. Mi drem mi mamà na néti ik heb van nacht van mijne moeder gedroomd.

Dréssi ww. genezen, verbinden, heelen, onder geneeskundige behandeling hebben; znw. geneesmiddel, verband, zalf, drankje, arsenij. Driéngi of téki dréssi een geneesmiddel innemen , gebruiken. Dátra-dréssi artsenij uit de apotheek. Dréssi-ningre dresneger, slaaf op eene plantaadje met het opzigt over de apotheek, de toediening der geneesmiddelen en der heelkundige hulp belast.

Dréssi ww. kleeden (meest schertsenderwijze in gebruik.). A dress' hem´ sréfi moi hij (zij) heeft zich netjes uitgedost. Etym.: Eng. .

Dríbi, (drífi) ww. opschikken, opschuiven; bedrijv. ww. voortduwen. "Dríbi mi didón," nánga "mi didón" a no wan. (sprw.) "Schik mij een plaatsje in" of "ik lig reeds", is niet hetzelfde; d.i. één vogel in de hand is beter dan twee in de lucht.

Drie getalw. drie. Tien na drie dertien. Drie tem´ tien dertig. drie tíbri een halve schelling oud Surinaamsch geld, 4 centen. Drié-de wróko Woensdag. Dem´ de wákka drie-drie zij gaan met drieën, of drie aan drie. Etym.: ND. .

Driektóro znw. directeur eener plantaadje. Etym.: ND. .

Driéngi ww. drinken. Driéngi sóepoe, - brafóe soep, braf eten. Wan fíenga no dríengi ókro. (sprw.) Men kan één vinger geen okro-braf eten; d.i. Eén is geen. Dríengi-hoso kroeg, herberg, tapperij. Dípi hem´ na íni, méki a driéngi wátra boén-boen (van eene spons of stuk goed.) Dompel het in ' water, opdat het geheel doortrokken opdat het doornat worde. No méki dem patátta driéngi wátra laat die aardappelen niet in het water staan. Etym.: Eng. .

Drírri ww. drillen, wapenoefening houden, exereren.

Dróengoe bijv. nw. dronken, beschonken. Dróengoeman dronkaard. Dróengoman-rósoe naam van een tuinheester. (Hibiscus mutabilis.) Etym.: ND. .

Dróifi znw. druif, wijngaard. Dróifio-bóm´ zeedruif. (Coccoloba Uvifera. L.) Etym.: ND. .

Drom´ znw. trom, trommel. Papá-, Loángoe-, Krióro-drom´ soorten van negertrommels; de eigenaardige slag, die zoodanige trommel kenmerkt. Fom´ drom´ trommelen, de trommel slaan.

Dwíngi ww. dwingen, noodzaken, drenzen (van een kind.). Etym.: ND. .