W.

Wà hulpw. wijd open. Dóro ópo wá de deur staat wagenwijd open.

Wáarti bijv. nw. waard, waardig. Dà boi no wóarti het is ondeugende, nietswaardige jongn. Wan wáarti sanì een ding van waarde. Etym.: ND. .

Wàgi znw. wagen, rijtuig, kar. 2 Koffi-wági de waag, het waaggebouw, de koffijwaag. Etym.: ND. .

Wai ww. waaijen, wuiven aan-, toe-, wegwaaijen, zwaaijen, wegschuiven, opzijde zetten. Te wínti wai, ji si fówloe lási (sprw.) Als de wind waait, ziet men het achterste van den vogel. Sranám´-kóndre da hási-tére: ti de a wai so, tamára a wai so. (sprw.) Suriname is als een paardenstaart: heden waait hij her-, morgen derwaarts. Wai maskíta moskieten uit een vertrek wegjagen. Wai hángísa, wai hánoe meet den zakdoek, met de hand wuiven. Wai hem´ na wan sei schuif hem (het) ter zijde. Wai kóto piroutteren, ronddraaijen, zoodat zich de rok of het kleed met lucht vult. Te dà arén wai pikiénso als de regen wat bedaard is. Wawái (eigenlijk wai-wái) znw. een waaijer. Wai fája nánga wawái het vuur met den waaijer aanwaaijen. Dà dríengi ben kom´ wai hem´ héde pikiénso de drank had zijn hoofd een weing bedwelmd. Etym.: ND. .

Wákka ww. gaan, voortgaan, wandelen, loopen, reizen. Dà bóto de wákka tóemoesi boen die boot heeft een uitmuntende vaart, loopt voortreffelijk. Táki de wákka er zijn veel sterfgevallen. snéki de wakka nánga bére de slangen kruipen. Wákka nánga bákka achteruit, rugwaarts gaan. Wákka na hási rijden. Wákka na bóto varen. Héli mámantem´ da wákka tápoe mi de ik ben den ganschen morgen op de been. Mi wákka nánga joe lon da dá sréfi. (sprw.)Mijn gaan en uw loopen (draven) staan gelijk. Kom´ go (kóngo) wákka ga met mij (ons) wandelen. Wákkaman wandelaar, reiziger. Joe wákka na físi bákka, joe njam´ wróm´. (sprw.) Als gij de visschen achterna loopt, zult gij wormen eten. Wákka boen goede reis. Wákka píki njam´ vrijdom zonder vrijbrief; of ook: slaaf zonder meester. Wákka hési loop wat aan, verhaast uwen tred. Wákka-go naam van een soort van gezanten, die een dergelijk geluid maken. Wákka-wákka heen en weer loopen, slenteren. Wákk-wákka míra eene soort van kleine, vlugge, zwarte huismieren. Wákka-wákka sóro ineenvloeijende puistvlecht. Dà mófo foe joe wákka-wákka tóemoesi gij zijt te los van mond, te lang van tong. Etym.: Eng. .

Wákki ww. toekijken, oppassen, waken, loeren, aanstaren. Dà sóema, dísi pótti gongoté na son da hem´ moe wákki arén. (sprw.)Hij die de gespleten banannen in de zon te droogen heeft gelegd, moet op den regen passen; d.i. elk moet zijn eigen pakje dragen. San joe de wákki dé dape? Wie staat daar te loeren? Sóema de wákki so té,- di a no si wan soema, a lon go we hij heeft lang liggen loeren, toen hij niemand zag, is hij weggeloopen. Etym.: ND. .

Wákti ww. wachten, afwachten, inwachten. Etym.: ND. .

Wákti znw. wacht, wachtbeurt. Sóema ha wákti ti de? Wiens beurt is het heden, om op de wacht te trekken? Waktimán degene, die de wacht heeft; een wachthebbende, de wachtneger.

Walíri, (Walíroe) znw. soort van wilde hond.

Wan lidw. een, eene; 2 getalw. één, ééne. Wan hóso een huis. Gi mi wan tóe-dri baäna geef mij een paar banannen. Mi sa tan wan tóe-dri-dei ik zal een dag of drie vertoeven. Lóekoe wan arén! Zie mij nu zulk een regen eens aan! Wan mói-wan, wan bígi-wan een mooije een groote. O dísi joe wánni? Dà rédi-wan? Welke wilt gij? die roode? Gi mi ini-wan geef mij welke gij wilt, 't is mij onverschillig. Wan nomo één enkele, slechts één. Toe sren wan twee schellingen het stuk. Wán-wan tron enkele malen, nu en dan. Da wan het is hetzelfde. Jéri bakrà nánga táki bakrà a no wan. (sprw.) Het scheelt veel of men iemand in het angezigt ziet of niet. Wan-tem´ met één, terstond. Wan-tem´ wan-tem´ onmiddelijk. Mi no si so sani wan-tem´ móro zoo iet heb ik nooit meer, nog nooit gezien. Wawán (eigenlijk wan-wán Zie op Wawan.

Wanà znw. wane,wanehout; naam van een boom, die een voortreffelijk timmerhout oplevert. Etym.: Arr. .

Wanakóe znw. eene soort van apen van dien naam.

Wandóe znw. eene peulvrucht van dien naam. Wandó-pési. Etym.: Braz. .

Wánni ww. willen, begeeren, verkiezen, verlangen, bedoelen.2 znw. wil, welbehagen, begeerte, verlangen. Mi no wánni ik wil niet. San joe wánni? Wat wilt gij? Ho dísi joe wánni? Welke verkiest gij? Pe joe wánni mi pótti hem´? Waar verlangt gij dat ik het zal leggen, zetten, plaatsen. Potti hem pe joe wánni zet het waar het u behaagt. A no wánni go (van onbezielde dingen) het kan niet. A no wánni kómoto ik kan er niet uitkrijgen. Pikíen no ha' wánni kinderen hebben geen wil. Nanga Gádo wánni met gods wil, zoo het Gode behage. A no de na mi wánni het ligt niet aan mij. A wan' tan léki...a wan' géersi hij (zij het) lijkt eenigzins naar... Sekrepáttoe no wánni tróbi, a tjári hem hóso na hem bákka. (sprw.) De schildpad, om alle onaangenaamheden te voorkomen, draagt haar huis op haren rug.

Wanwí znw. naam van een Afrikaanschen volkstam.

Warám´ bijv. nw. warm, heet; 2 znw. warmte, hitte. 3 ww. warmen, verwarmen. Warám´ fája zich bij het vuur warmen. Hem nánga joe brára no de warám´ fája hij en uw broer zijn op geen goeden voet met elkander.

Waráppa znw. eene soort van zoetwater- of zwampvisch, warapper. Etym.: Arr. .

Warawára znw. eene soort van visch.

Wariembo znw. naam eener plant, welker stengel door de Negers en Indianen gebezigd wordt, om daarvan pagalen, koeroe-koeroes en ander mandwerk ter vervaardigen.

Wássi ww. wasschen, spoelen, zich baden. Wássi klósi kleederen wasschen, uitwasschen. Wássi komópo uitwasschen, afwasschen. Mi de go wássi mi skien ik mij wasschen, een bad gebruiken. Wassi-mán waschmeid, waschvrouw. Fówloe no ha' foe dríengi, pe a sa kísi foe wássi fóetoe? (sprw.) De vogel heeft niet eens water om te drinken, van waar zal hij dan krijgen, om zijne voeten te wasschen? Ji si fa dà bróedoe de wássi gij hadt moeten zien, hoe het bloed stroomde.

Wássi znw. was. Etym.: ND. .

Wassiwássi znw. naam van eene kleine, zwarte wesp. 2 naam van eene houtsoort ook bastard-wane geheeten.

Wátra znw. water, vocht, sap eener plant, eenervrucht; 2 watergetij. 3 bijv. nw. waterig, dun. Watraséi de waterkant te Paramaribo; 2 in het algemeen de oever eener rivier. Mássra go na watra séi Mijnheer is naar den rivier kant gegaan. Tappoe wátra het water met de riemen tegenhouden. 2 ook van eene wond die zweert. Dà sóro táppoe wátra die wond zweert, heeft etter gezet. Pótti wátra overdrijven, het te erg maken. A! nóno! dem pikíen-níngre pótti wátra! Neen! dat is niet uit te houden: die kinderen maken het al te erg. Watra-hai tranen. A krei líbi-libi watrahái hij (zij) heeft tranen geschreid. Watra-mófo speeksel, spog. Broko-hái foe tódo no de kíli snéki na hólo, ma watra mófo foe poespóesi de gi bohem´. (sprw.) Het stuursch zien van de pad tegen de slang doet haar geen leed, maar het speeksel van de kat verwekt tering. Bobì-wátra zog. Watra-mamà meermin, water-afgod. Watra-mamà-bobì naam eener hout soort. Watra-hágoe watervarken. Watra-dágoe waterhond. Watra-grién naam van een boom, die timmerhout oplevert. Watra-tetéi een rank, (waarschijnlijk een Cissus), die zuiver drinkwater bevat. Watra-móen watermeloen. Baäna-wátra banannenvocht, de melk uit de schil. Kokronóto-watra kokosnoten-melk. Botro-wátra karnemelk. Sopo-wátra zeepsop. Switi-wátra water met stroop. A kau dà wátra hij is beschonken. Stóeloe wátra buikloop, diarrhee. 2 Dà wátra no boen jéte het tij is nog niet goed. Wí no de go kísi hóso nánga dà watra dís'ia wij zullen met dit watergetij niet te huis kunnen komen. Lési wátra dood tij (wanneer 't geen spring is). Té wátra fálla, joe sa si watramamà na sjóro. (sprw.) Als het water gevallen is, zult gij de watergoden op droog vinden. De zin is: In het laatste der dagen zult gij vreemde dingen zien. 3 bijv. nw. Watra njanjám´ lepelkost, braf, soep. Fa joe bóli dà páppa so watra-wátra so? Waarom hebt gij die pap zoo dun gekookt? Iffi dem bóli switi kassába tóemoesi lánga, a wátra indien men de zoete kassave te lang kookt, wordt zij waterig.

Wawái znw. (eigenlijk wai-wái), Zie op Wai. Etym.: ND. .

Wawán bijw. (eigenlijk wan-wán), alleen. Líbi mi wawán laat mij alleen. Foe mi wawán wat mij bertreft. Da joe wawán 't is alleen uwe schuld. Etym.: Eng. .

We bijw. weg, heen. Gó-we ga heen. Póeloe we neem weg. Kóngo we laat ons heen gaan. Lóekoe boen, a de go gó-we pas op: hij zal u ontsnappen. Fárawe ver, verweg. Grán-we, gránoe-we sedert lang. Etym.: Eng. .

Wè uitroep. wel, welnu! Wè! lóekoe dan! zie dat nu eens aan! Wè! ho fási? Welnu! hoe is't? Wè sán-hede...? maar waarom...? Wè, léki mi de táki joe de zoo als ik u dan zeg... Wè-now! mo no ben táki joe? Welnu! heb ik 't u niet gezegd? Da dísi joe wanni? - Wè? wilt gij dezen? - Natuurlijk! Wel zeker! A no dà sjátoe-wan da joe brára? - Wè! Is niet die korte uw broeder? - Juist. Etym.: ND. .

Wéeri znw. weder, weer. Moi wéeri schoon weder. Drei wéeri droog weder. Etym.: ND. .

Wéfi znw. huisvrouw, bedgenoot, wijf. Da mi wéfi het is mijne vrouw. Ouwroe wefi oud wijfje, een visch van dien naam. Etym.: Eng. ND. .

Weki, (Wíki) ww.(bedr.). iemand wekken, wakker maken; (onz) wakker zijn, wakker worden. Go wéki Mássra ga Mijnheer wekken. Mássra no wéki éte Mijnheer is nog niet op. Héli néti mi de na wíki den heelen nacht heb ik wakker gelegen. Wíki dà njanjám pikíenso warm dat eten een weinig op. Etym.: Eng. .

Wénsi, (Wísi) ww. wenschen, toewenschen. Etym.: ND. .

Wéntje znw. maagd, jong meisje; 2 ook van dieren, die nog geene jongen hebben. Njoen wéntje jonge maagd. Njoen-wéntje-bóbi naam eener vergiftige vrucht. Wan wéntje-fówloe eene jonge hen, die nog geene eijeren legt. Wan wéntje-kau een vaars, jonge koe. Njam´ wéntje den maagdenlijken staat genieten; - ook van eene jonge vrouw, die nog geene kinderen heeft.

Wéri ww. aandoen, aantrekken, dragen, kleeden. Wéri klósi zich kleeden. Wéri sóesoe schoenen dragen, aandoen. Wéri hátti de hoed opzetten. Wéri djákti den rok aantrekken. A wéri moi hij (zij) is fraai uitgedost, is mooi aangekleed. A wéri wítti dóro hij (zij) was geheel in 't wit gekleed. A wéri djamánti zij had diamanten aan. Popokái wéri moi, a go na dánsi. (sprw.) De papegaai kan, als hij zich fraai uitgedost heeft, ten dans gaan. Déde sóema wéri wítti klósi. (sprw.) De dooden dragen witte kleederen. So lánga héde no fadón, a sa wéri hátti. (sprw.) Zoolang het hoofd niet gevallen is, zal het een hoed dragen. Etym.: Eng. .

Wéri bijv. nw. vermoeid, moede, afgemat; 2 ww. vermoeijen. Joe de wéri joe sréfi foe sóso gij vermoeit u zelven ter vergeefs. Mi táki so men' tron kabà, mi kom´ wéri Ik heb 't reeds zoo dikwijls gezegd, dat het mij verveelt. Hátti-weri bleekzucht.

Wete-wéte, (witte-wítte) znw. krakeel, onderling verschil, gekijf.

Wi pers. vnw. wij, ons; 2 bezitt.vnw. ons, onze. Da wi wij zijn het. Da foe wi het is van ons het behoort ons. Wi hóso ons huis.

Wien znw. wijn. Redi wien roode wijn. Rinsi wien Rijnsche wijn. Switi-wien zoete wijn, morgen-wijn. Wíen-batra wijnflesch. Etym.: ND., Port. .

Wiénti znw. Zie Winti.

Wíki znw. eene week. Toe wiki veertien dagen. Na íni foe dri wíki tem´ binnen drie dagen. Pinà-wíki de Passie-week. Trá wíki in de andere week. Etym.: Eng. .

Wíki ww. Zie Wéki.

Wíni ww. winnen, afwinnen, overwinnen. Mi wíni ik heb gewonnen, ik heb de overhand behouden. Mi wíni joe ik heb 't u afgewonnen. Etym.: ND. .

Wínkri znw. winkel, verkoophuis. Etym.: ND. .

Winsídi znw. naam van een boom uit de bovenlanden.

Wínti, (wíenti) znw. wind, togt, lucht, ademhaling. 2 Afrikaansche afgodendienst. Wínti de wai het waait. Mi de go téki pikíen wínti ik ga een luchtje scheppen. Wínti wai, joe sa si fówloe lási (sprw.) Als de wind waait, zult gij het achterdeel van den vogel zien. 2 Wínti-dánsi afgoderij-dans. Dánsi-wínti den afgodsdans dansen. A de dánsi wínti zij is eene heidensche priesteres.

Wípi znw. zweep, roede; 2 ww. zweepen. Langa wípi de bij 't straffen gebruikelijke zweep. Tamarín-wípi tamarinde-roede. Wípi-sneki zweepslang, eene soort van dunne slangen.

Wírdri, (wildri) bijv. nw. wild, onstuimig, dartel; 2 wildheid, dartelheid.

Wísi ww. vergiftigen, betooveren; 2 znw. vergift, vergif, toovermiddel. Wísi-man gifmenger, gifmengster, vergever, tooverkol, heks. Joe séri wísiman, joe bai azéman. (sprw.) De zin is: Van den wal in de sloot geraken. Joe bai wísi, joe moe bai kóni toe. (sprw.) Koopt gij een toovermiddel, dan moet gij er de kennis om het wenden ook bij koopen.

Wísi, (wénsi) ww. wenschen, toewenschen. Wísi njoen jári nieuwjaar wenschen. Etym.: Eng. .

Witte-wítte, (wete-wéte) znw. krakeel, onderling verschil.

Wítti bijv. nw. wit, blank. A witti fán het is spierwit. Witti wiwíri grijs haar. Wíttiman znw. (poëtisch) blanke meester. Etym.: ND. .

Wiwíri znw. (verkort voor wir-wíri) haar, haren, lokken, wol. 2 veeren, dons; 3 bladeren, loof, gras, kruid, onkruid, bies. Kóti wiwíri het haar knippen. Méki wiwíri het haar opmaken. Fowloe-wiwíri vogelveeren, dons. A no di tjotjò-fowloe pikíen, joe sa swári hem´ nánga wiwíri. (sprw.) Ofschoon het Tjotjò-vogeltje zoo klein is, zult gij 't toch niet met huid en haar, met veeren en al verzwelgen. Mi no njam´ fówloe, nou mi moe pai paimán foe wiwíri. (sprw.) Ik heb niet van de kip gegeten, moet ik nu voor de veeren betalen? A go na wiwíri hij is gras voor de beesten gaan snijden. Hási-wiwíri paardengras. 2 ook paardenhaar. Hassiwiwíri matrassi paardenhater matras. Stoeloe-wiwíri biezem, die voor stoelmatten gebruikt worden. Smeri-wiwíri, koorsoe-wiwíri enz., kruiden van dien naam.

Wò tusschenw. uitroep van smart, angst, wanhoop of dergelijke. Wó! mi Mamà! mi déde! O! Hemel! ik ben verloren!

Woi tusscenw. uitroep van vermoeidheid.

Wojò-día znw. eene soort van heren. Etym.: Arr. .

Woróko Zie Wróko.

Woróm´ znw. worm, pier, rups, made, insecten-masker, larve. Woróm´-dréssi middel tegen de wormen. Faja-woróm het masker van een tor (Curculio palmarum L.) welke in het merg van palmen gevonden wordt; kabbes-worm. Riena-woróm´ ringworm, eene huidziekte. (Herpes.) Snéki béti joe, joe si woróm´ joe fréde. (sprw.) Wanneer een slang u gebeten heeft, schrikt gij op het gezigt van een worm. Te woróm´ mándi nánga gron, pe a sa wakka? (Als de pier met de aarde twist, waar zal zij dan heen? Etym.: ND., Arr. .

Wowójo znw. (verkort voor Wojo-wójo, een gluidwoord), markt, openbare verkoopplaats, waar groenten, aardvruchten enz. te koop worden aangeboden en ten toon gesteld. Wowójo-man koopvrouw, marktwijf. Wowójo panjà kabà de markt is al gescheiden. Joe tan lánga na wowójo, joe kísi paimán. (sprw.) Die lang op de markt vertoeft, maakt schulden. Iffi mamà-fówloe go na wowójo foe wan sren na dri tíbri, fa pikíenwan sa go dan? (sprw.) Als een klokhen op de markt voor anderhalve schelling (12 centen) te koop is, wat zal een kuiken dan wel gelden?

Wróko ww. werken, arbeiden, zwoegen; 2 znw, werk, beroep, arbeid, bezigheid. Go na wróko ga aan den arbeid. Wróko foe sóso om niet werken. A sábi hem´ wróko hij is ervaren in zijn beroep, hij verstaat zijn vak. Wroko-mán werkman, arbeider, arbeidsman. Wroko-sanì werkgereedschap. Joe gi mi wrokosanì, ma joe no gi mi tem´ foe srápoe hem´. (sprw.) Gij hebt mij gereedschap gegeven, maar gij geeft mij geen tijd, om het te slijpen. Mi no kan gi joe dà sanì; mi hábi wróko nánga hem´ ik kan u dat niet geven, ik heb het zelf noodig. Mi no ha' wróko nánga joe ik heb niets met u uitstaan. Dà dréssi wróko mi boen dat geneesmiddel heeft goed bij mij gewerkt. Etym.: Eng. .