T - t
tabaka
znw.
tabak.
Nicotiana tabacum (Solanaceae).
tabiki
znw.
eilandje in een rivier.
2)
znw.
aangerichte tafel met verschillende spijzen en dranken, feestmaal.
Di Oom Harry tapu feifitenti yari a gi wán bigi tafra.
Toen Oom Harry vijftig werd heeft hij een groot feestmaal gehouden.
Zie:
fesa.
tai1
1)
ww.
vastbinden, vastzetten, strakbinden.
Tai a dagu na a keti, meki a no lon go na strati.
Bind de hond vast met de ketting, zodat hij niet op straat gaat.
Mi o tai mi amaka na ondro a bon bika a waran na inisei.
Ik zal mijn hangmat onder de boom vastbinden omdat het binnen warm is.
Mi no man opo a batra disi. Suma tai a batra so?
Ik kan deze fles niet openmaken. Wie heeft hem zo stevig dichtgemaakt?
2)
onoverg.ww.
vastgezet zijn, vastgebonden zijn.
A boto tai na wan bon.
De boot is vastgebonden aan een boom.
Van: Eng.
Etym.:
tie
.
tai2
bnw.
strak, taai.
Mi no man nyan den kuku disi. Den tai.
Ik kan deze koeken niet eten. Ze zijn taai.
ant:
syuru.
Zie:
tranga.
Van: NL.
Etym.:
taai
.
taigi
ww.
vertellen, mededelen, zeggen aan.
A boi disi no e ferstan san yu e taigi en.
Deze jongen begrijpt niet wat je hem zegt.
Go luku efu omu abi sukru, dan yu kon taigi mi wantron.
Ga kijken of de chinees suiker heeft, dan kom je het me meteen
zeggen.
Zie:
ferteri;
taki1.
taitai
1)
znw.
spullen dat bijeen gebonden is in een doek.
Fosi den umasma ben e meki wan taitai fu den was'krosi dan den tyari en tapu den ede.
Vroeger maakten de vrouwen een bijeengeknoopte bundel van het wasgoed en droegen het op hun hoofd.
2)
znw.
spullen, bezit.
Mi taigi en fu piki en taitai dan a gwe.
Ik heb hem gezegd om zijn spullen te pakken en te vertrekken.
Zie:
pototo;
bagasi;
lai;
samasama.
taki1
1)
ww.
zeggen, praten, spreken.
Den taki dat den o kon tu yuru.
Ze hebben gezegd dat ze om twee uur zullen komen.
Zie:
taigi;
ferteri;
piki1.
2)
znw.
hetgeen gezegd wordt, of aan de uitspraak.
Yu e yere na a taki fu en tak' en a no wan Srananman.
Je hoort aan zijn uitspraak dat hij geen Surinamer is.
Na a taki fu en yu kan tesi tak' a man disi wani meki kenki kon.
Je kan aan zijn manier van spreken aanvoelen dat hij veranderingen voorstaat.
hari taki
gezegde.
tegenspreken, bekvechten.
A pikin disi lobi fu hari taki nanga en m'ma.
Dit kind houd ervan om haar moeder tegen te spreken.
Heri dei den tu frow disi e hari taki nanga makandra.
Deze vrouwen bekvechten de hele dag.
puru taki
gezegde.
uiten.
Den sani san a man disi puru taki, no bun fu taki baka.
De dingen die deze man uit, zijn niet goed om te herhalen.
taki baka
ww.
herhalen.
I no abi fu taki baka san mi taki.
Je hoeft niet te herhalen wat ik gezegd heb.
taki2
vw.
dat.
Yu denki taki yu o man du en?
Denk je dat je het kunt doen?
syn:
dati2.
Spelling variation: tak'
taki3
1)
znw.
tak (van een boom).
Kapu a taki fu a bon.
Kap de tak van de boom.
Zie:
tiki.
2)
znw.
takje, strengetje (b.v. van peterselie of soepgroenten).
Tide den ben seri supuwiwiri feifi taki ini wan bosu fu banknotu.
Vandaag verkochten ze vijf takjes soepgroenten in een bos voor vijftig cent.
takiman
znw.
woordvoeder, spreker.
Wan pis'ten Karl brada ben de takiman fu lanti.
Voor een tijdje was Karls broer woordvoeder van de regering.
Te wi o hori a campagne, un mu suku wantu bun takiman.
Wannneer we de campagne zullen houden, moeten we enkele goede sprekers zoeken.
Takitaki
znw.
andere benaming voor Sranan Tongo (deze benaming wordt als vernederend ervaren door Surinamers).
takru
1)
bw, bnw.
slecht, kwalijk, laaghartig.
A frow disi takru. A kiri en eigi man.
Deze vrouw is slecht. Ze heeft haar eigen man gedood.
ant:
bun.
2)
bw, bnw.
lelijk.
Mi no feni a tas disi moi. A takru.
Ik vind deze tas niet mooi. Hij is lelijk.
ant:
moi.
takrudu
znw.
kwaaddoenerij, slechte daden.
Efu yu no kba nanga den takrudu fu yu, yu o kisi yu strafu.
Als je niet ophoud met je slechte daden, zal je je straf krijgen.
syn:
ogridu.
takrutitei
znw.
slanke boomboa.
Corallus enydris (Boidae).
Ook bekend als ingisneki.
tak'taki
1)
ww.
kletsen, babbelen.
Fa yu si den pikin doro, den bigin tak'taki na yu yesi.
Zodra de kinderen thuis komen, beginnen ze aan je oren te kletsen.
Morph.: redup.
2)
znw.
geklets, gepraat, praatjes, gebabbel.
A tak'taki fu den pikin e law mi.
Dat gepraat van de kinderen maakt me gek.
tamalen
znw.
tamarinde.
Tamarindus indica (Caesalpiniaceae).
Var.:
tamaren.
tan1
1)
ww.
blijven.
Pe yu tan so langa?
Waar ben je zo lang gebleven?
2)
ww.
wonen, verblijven.
Pe yu e tan?
Waar woon je?
syn:
libi1.
3)
ww.
logeren.
Di mi go na Paramaribo, mi ben tan na YWCA.
Toen ik in Paramaribo was, logeerde ik bij de YWCA.
Te mi go na Ptata, mi o tan nanga mi swagri.
Als ik naar Nederland ga, zal ik bij mijn zwager logeren.
4)
hulpww.
blijven.
Wins' yu e fon a boi, a e tan du ogri.
Al zweep je de jongen, hij blijft toch kwaad doen.
tan abra
ww.
overblijven.
Poti a nyanyan san tan abra ini a ijskasi.
Zet het eten dat is overgebleven in de ijskast.
Tan bun!
groet.
blijf wel.
Mi o gwe. Un tan bun, yèrè!
Ik ga weg. Blijven jullie wel, hoor!
Zie:
Waka bun!.
tan bun
gezegde.
weldaad, nuttigheid.
Fu dringi dresi na wan tan bun fu yu skin.
Het drinken van medicijn is een weldaad voor het lichaam.
tan na baka
ww.
achterblijven.
Ala sma gwe. Na mi wawan tan na baka.
Iedereen is weg. Ik alleen ben achtergebleven.
tan2
tw.
uitroep van verbazing.
Tan! A no tanta Koba e kon dape de?
Wacht hoor! Is het niet tante Koba die daar aankomt?
tan aka
niet bevorderd zijn tot de volgende klas.
Zie trefwoord: tan aka.
tan tiri
stil blijven, zwijgen, stilstaan (van een uurwerk).
Zie trefwoord: tan tiri.
tanga
znw.
benaming voor verschillende soort tangen, plijer (sn).
tangi
znw.
dank, dankbaarheid.
Den pikin fu tide no sabi san na tangi.
De kinderen van tegenwoordig kennen geen dank.
Tangi fu bun na kodya.
Stank voor dank krijgen.
taki tangi
ww.
danken.
A no taki a frow tangi srefi dan a gwe.
Hij dankte de vrouw niet eens maar ging weg.
tangitangi
bw.
alstublieft, met beleefdheid vragen.
Mi e begi yu tangitangi, poti a pikin gi mi na skoro.
Kunt u alstublieft het kind voor me naar school brengen?
Gebruik: Wordt gebruikt bij een dringend verzoek.
tanpresi
znw.
woonplaats, verblijfplaats.
Mi brada no drai kon baka na Sranan bika a feni wan bun tanpresi na Ptata.
Mijn broer keerde niet terug naar Suriname omdat hij een goede verblijfplaats in Nederland heeft gevonden.
Var.:
tanpe.
2)
znw.
een grote dikke vrouw.
tanteri
ww.
treiteren, tergen, provoceren.
tapu1
1)
ww.
dichtmaken, sluiten.
Tapu den fensre te a alen e kon.
Maak de vensters dicht als het regent.
Ala den bangi e tapu tu yuru.
Alle banken sluiten om twee uur.
Zie:
sroto.
naki tapu
ww.
dichtslaan.
Mi skreki wiki di a doro naki tapu.
Ik schrok wakker toen de deur dichtsloeg.
wai tapu
ww.
Aka a doro fu a no wai tapu.
Zet de deur op de haak zodat hij niet dichtwaait.
2)
bw.
dicht, gesloten.
A strati tapu gi ala oto.
De straat is voor alle auto's afgesloten.
ant:
opo1.
3)
ww.
dekken, bedekken, afdekken.
Tapu a nyanyan nanga wan duku.
Dek het eten met een doek af.
4)
ww.
sterilizeren.
Di a kisi a di fu siksi pikin, a aksi datra fu tapu en fu a no kisi moro.
Nadat ze haar zesde kind gekregen had, vroeg zij de dokter om haar te sterilizeren zodat ze geen kinderen meer kon krijgen.
tapu2
1)
ww.
overvallen, weerhouden, beletten.
Alen tapu mi na pasi.
De regen heeft me onderweg overvallen.
2)
ww.
ophouden.
Tapu nanga a sani san yu e du!
Houd daarmee op!
syn:
kaba.
3)
ww.
tegenhouden.
Yu mu tapu den pikin meki den no prei na strati.
Je moet de kinderen tegenhouden om op straat te spelen.
syn:
ori.
4)
znw.
amulet, magisch medicijn dat moet beschermen tegen kwaad.
Mi omu abi wan tapu na en skin taki no wan sma kan sutu en nanga wan gon.
Mijn oom heeft een magisch amulet die hem beschermt, zodat niemand hem kan neerschieten.
Gebruik: het kan gedronken worden of gedragen als amulet om je lichaam te beschermen, of kan het geplaatst worden op een erf, of huis, of elders.
tapu3
voorz.
op, bovenop, top.
A nyanyan de tapu a tafra.
Het eten is op tafel.
ant:
ondro.
2)
znw.
boven op, bovenwaarts.
Spelling variation: tap'sei
2)
ww.
met teer bedekken.
Fosi yu saka den kokro, yu mu tara den.
Voordat je de kokers neerlaat, moet je ze eerst met teer bedekken.
3)
bnw.
kleverig.
(variant van taratara).
2)
ww.
kleverig maken.
Luku bun te yu e nyan sterapra tak' a no taratara yu mofo.
Let op bij het eten van sterappel dat je mond niet kleverig maakt.
Morph.: redup.
Var.:
tara.
taratitei
znw.
soort gouden of zilveren ketting.
tata
titel.
vader, voorouder.
Wi Tata na hemel ...
Onze Vader die in de hemel zijt...
Gebruik: Aanspreek titel voor een vooraanstaand persoon. In de kerktaal wordt het gebruikt voor God.
Zie:
Pa;
Ba1;
Ma1;
Sa1;
Zie tabel onder:
famiriman.
taya
znw.
plantesoort met grote bladeren en eetbare wortelen.
Xanthosoma (Araceae).
tayawiwiri
znw.
tajerblad, groentensoort met grote eetbare bladeren.
Xanthosoma sagittifolium (Araceae).
te1
1)
vw.
als, wanneer.
Tamara te mi kmopo fu wroko, mi o krin a prasi.
Wanneer ik morgen van het werk kom, zal ik het erf schoonmaken.
Zie:
di.
2)
vw.
totdat.
A pikin furu a kan nanga watra te a lon abra.
Dat kind vulde de kan met water totdat het overliep.
3)
voorz.
tot, tegen, in.
Mi no man wakti tapu yu te tamara mamanten!
Ik kan niet tot morgenochtend op je wachten!
Mi kan bai dya? Iya, ma kon te bakadina.
Kan ik hier iets kopen? Ja, maar kom in de middag.
Den man kon te mindrineti.
De mannen zijn tegen middernacht aangekomen.
têgo
bnw.
eeuwig.
Na heimel un sa abi têgo prisiri.
In de hemel zullen we eeuwig blijdschap hebben.
fu têgo
bw.
voor eeuwig, in eeuwigheid.
A lobi san mi abi gi yu o tan fu têgo.
Mijn liefde voor jou is voor eeuwig.
teki
1)
ww.
nemen, wegnemen.
Suma teki den sani dya?
Wie heeft die dingen van hier weggenomen?
go teki
ww.
ophalen.
Mi mus go teki mi boi na skoro.
Ik moet mijn zoon van school ophalen.
2)
ww.
kiezen, uitkiezen.
Suma yu denki tak' den o teki leki president?
Wie denk je dat ze als president zullen uitkiezen?
teki abra
1)
ww.
overnemen.
Brada, mi weri! Yu teki abra.
Broeder, ik ben moe! Neem over van me.
2)
ww.
veroveren.
Fosi den ingrisman ben abi Sranan, ma dan den bakra
teki a kondre abra.
Vroeger was Suriname in bezit van de Engelsen, maar toen
veroverden de Nederlanders het land.
telo
znw.
gebakken cassave.
temre
1)
ww.
uit hout iets vervaardigen, timmeren.
Mi o temre wan bangi poti na sei oso.
Ik zal een (houten) bank maken en naast het huis zetten.
2)
ww.
hammeren.
Heri bakadina birman ben temre sani ini a oso fu en.
De hele middag was buurman bezig te hammeren in zijn huis.
Michael lobi temre tapu a tafra te wi e singi.
Michael houd ervan om op de tafel te hammeren als we zingen.
temreman1
znw.
timmerman.
Odo: Temreman oso no abi bangi.
Spreekwoord: Je vindt geen bank in het huis van de timmerman (d.w.z. je eigen zaken verwaarlozen).
temreman2
znw.
verzamelnaam voor verschillende specht-, klimvogel- en muisspechtsoorten.
(Dendrocolaptidae) ; (Picidae).
ten
znw.
tijd.
Tide mi no abi ten fu kon na yu.
Vandaag heb ik geen tijd om bij jou te komen.
ala ten
bw.
altijd; voortdurend.
Fa a e kon dati ala ten yu e kon lati na wroko?
Hoe komt het dat je altijd laat aan het werk komt?
ant:
noiti.
Zie:
têgo.
iniwan ten
bw.
op elk moment.
Luku bun! A baas kan kon iniwan ten.
Kijk uit! De baas kan op elk moment komen
wan ten
bw.
eens, op een keer.
Wan ten wi o miti baka.
Eens zullen we elkaar weer ontmoeten.
tenti
znw.
tent, afdak.
Fu a friyaridei den bow wan tenti ini a dyari fu den sma kan dansi.
Voor het verjaardagsfeest bouwden ze op het erf een tent waarin men kon dansen.
Zie:
afdaki;
kampu.
-tenti
achterv.
een achtervoegsel bij tweecijferige getallen die op nul eindigen (b.v. 20, 30, enz.) behalve tien.
teptep
znw.
eenvoudige slipper met houten zool die van boven van een rubberen band is voorzien.
(de naam komt van het geluid die ze maken als men loopt).
syn:
klompu.
Morph.: redup.
tere
znw.
staart.
Mi no e tyari no wan tere na mi baka.
Ik neem niemand met me mee (lett: ik neem geen staart achter me).
A tori disi abi wan tere.
Dit verhaal heeft een staartje (d.w.z. dit verhaal is nog niet ten einde).
abi tere
gezegde.
gevolgen hebben.
Mi no e fertrow a tori disi. A mus abi wan tere.
Ik vertrouw deze zaak niet. Het zal wel gevolgen hebben.
teri
1)
ww.
tellen, optellen, neertellen.
Teri omeni eksi de ini a manki.
Tel hoeveel eieren er in de mand zitten.
Di a wrokoman go fu go teki en pai, a baas teri aititenti dusun golu gi en.
Toen de arbeider ging om te ontvangen, telde de baas tachtigduizend gulden voor hem neer.
2)
ww.
gelden, van belang zijn.
Den man disi e du leki a wèt no e teri gi den.
Deze mannen doen alsof de wet niet voor hen geld.
A no abi trobi efu yu gudu, san e teri na efu yu gesontu nomo.
Het maak niet uit of je rijk bent, wat belangrijk is, is of je gezond bent.
3)
ww.
achten, waarderen, respecteren.
Wan pikin man leki mi no e teri gi den bigidagu dati.
Een kleine man als ik wordt niet gerespecteerd door die rijkelui.
Tra pikin kan teki wan eksempre na a boi disi, fa a e teri bigisma.
Andere kinderen kunnen het voorbeeld van deze jongen volgen hoe hij ouderen met eerbied behandeld.
teri luku
idioom.
berekenen, nagaan, natellen, uitrekenen.
Fosi yu bow wan oso, yu mus teri luku efu a moni fu yu sari.
Voordat je een huis bouwt moet je berekenen of je genoeg geld hebt.
Teri luku gi mi efu a pikinmoni san a sneisi gi mi bun.
Tel voor me na als het kleingeld klopt dat de chinees mij gegeven heeft.
tesi1
1)
ww.
proeven, smaken.
Tesi en fu si efu a abi sukru.
Proef het om te zien of het zoet genoeg is.
2)
znw.
smaak.
A nyanyan abi wan switi tesi tide.
Het eten heeft een lekkere smaak vandaag.
tesi2
1)
znw.
beproeving.
A siki san mi ben siki ben de wan hebi tesi.
Die ziekte van me was een zware beproeving.
Zie:
problema;
trobi.
2)
ww.
verleiden, verlokken, op de proef stellen.
Didibri tesi Yesus fotenti dei langa.
De duivel heeft Jezus veertig dagen lang beproeft.
poti ... na tesi
gezegde.
iemand op de proef stellen.
Mi Gado, mi Masra, luku. Agen den kon poti mi na tesi.
Mijn God, mijn Heer, kijk eens aan. Ze hebben me weer op de proef gesteld.
syn:
tyari ... kon na tesi.
tidetide
znw.
gifkikker.
Phyllobates trivittatus (Dendrobatidae).
2)
znw.
kunstgebit.
Te neti te mi granm'ma e go sribi, a e puru en tifi poti ini wan grasi nanga watra.
's Avonds als mijn oma naar bed gaat zet ze haar kunstgebit af en doet het in een glas water.
kaw tifi
gezegde.
iemand op zijn nummer zetten.
A boi ben denki fu bruya mi. Ne mi no kaw tifi gi en fu tu sensi.
De jongen dacht me te misleiden. Toen heb ik hem niet weinig
op zijn nummer gezet.
piri ... tifi
ww.
lachen.
Heri dei a pikin disi e waka e piri en tifi.
De hele dag loopt dit kind te lachen.
syn:
lafu.
Zie:
pir'tifi.
piri ... tifi
ww.
grijnzen.
Di a keskesi go didon ini a olo, a piri en tifi.
Toen de aap in de kuil ging liggen, grijnsde hij.
tigri1
1)
znw.
jaguar, amerikaanse leeuw.
Panthera onca (Felidae).
Ook bekend als penitigri.
2)
znw.
poema, amerikaanse leeuw.
Puma concolor (Felidae).
Ook bekend als reditigri.
tigri-aka
znw.
sierkuifarend.
Spizaetus ornatus (Accipitridae).
tigrikati
znw.
ocelot.
Leopardus pardalis (Felidae).
Ook bekend als hei-tigrikati.
gen:
tigri1.
tigriwinti
znw.
een bosgeest behorend tot de kromantigeesten die zich manifesteert als een tijger.
syn:
dyebri.
2)
ww.
iemand met een stok zwepen.
Efu un no sidon pi, mama o kon tiki unu.
Als jullie niet rustig zitten, zal mama jullie met een stok komen zwepen.
tikotiko
znw.
hik.
Tikotiko hori en wan langa pisten kba.
Hij heeft al voor lange tijd de hik.
tin
telw.
tien.
Zie:
Zie tabel onder:
nomru.
tingatinga
ww.
sukkelen, moeizaam zonder haast lopen.
A no oma mi si e tingatinga kon drape?
Is het niet oma die ik daar moeizaam zie aankomen?
Morph.: redup.
tingi
1)
ww.
stinken, stinken, laten stinken.
A dede alata ben tingi a heri oso.
De dode rat liet het hele huis stinken.
2)
znw.
stank.
Mi no man nanga a tingi fu den dot'wagi.
Ik kan niet tegen de stank van de vuilniswagens.
3)
bnw.
stinkend.
Furu sma no lobi kweki bokoboko bika den feni tak' na wan tingi meti.
Veel mensen kweken niet graag bokken omdat men vind dat het een
stinkend dier is.
tingifowru
znw.
verzamelnaam voor verschillende giersoorten.
(Cathartidae).
Er zijn verschillende giersoorten in Suriname, m.n. de koningsgier, of granman-tingifowru, de zwarte gier, of blaka-ede tingifowru, de roodkopgier, of
redi-ede tingifowru, en de grote- en kleine-geelkopgier, of geri-ede tingifowru.
Spelling variation: ting'fowru
tin-na-aiti
telw.
achttien.
Spelling variation: tina-aiti
tin-na-dri
telw.
dertien.
Spelling variation: tinadri
tin-na-fo
telw.
veertien.
Spelling variation: tinafo
tiri1
1)
bw.
rustig.
A boi disi no lobi taki. A lobi fu sidon tiri na wan sei.
Deze jongen houdt niet van praten. Hij zit liever rustig aan de kant.
Zie:
dyugudyugu;
opo-opo.
2)
bnw.
stil.
A birti fu mi tiri. Sma no e meki dyugudyugu dape.
De buurt waar ik woon is rustig. Men maakt geen kabal daar.
tan tiri
ww.
stil blijven, zwijgen, stilstaan (van een uurwerk).
A m'ma bari den pikin fu den tan tiri fu a kan yere san den e taki na radio.
De moeder zei aan de kinderen om stil te blijven zodat ze kon horen wat er door de radio omgeroepen werd.
Efu yu no gi a oloisi keti, a o tan tiri.
Als je de klok niet opwind, zal hij stilstaan.
tiri2
1)
ww.
besturen, regeren, leiden.
Den man di mus tiri a kondre now, kisi wan hebi wroko na den tapu.
De mensen die het land nu moeten besturen, hebben een zware taak op zich genomen.
Zie:
rigeri.
2)
znw.
bewind, regering.
A tiri fu Sranan de na anu fu Nieuw Front.
Het besturen van Suriname is in handen van het Nieuw Front.
Fosi 1975 Sranankondre ben de ondro a tiri fu Holland.
Voor 1975 was Suriname onder het bewind van Nederland.
Zie:
lanti.
titei
1)
znw.
touw, draad, snaar.
2)
znw.
liaan.
(wisselvorm van busititei).
3)
znw.
spier, pees.
Fa mi waka so fara esde, dan ala den titei fu mi futu kon span.
Doordat ik gisteren zo ver heb gelopen, zijn al de spieren in mijn voeten gespannen.
titei dyompo
gezegde.
spierverrekking.
Di mi misi fu skopu a bal, a titei fu mi bowtu kon dyompo.
Toen ik gemist heb de bal te schoppen, heb ik een spierverrekking aan mijn dijbeen opgelopen.
hari ... neki titei
gezegde.
schreeuwen.
Yu no abi fu hari yu neki titei nanga a boi. A no e go arki yu.
Je hoeft niet tot de jongen te schreeuwen, want hij gaat toch niet naar je luisteren.
4)
znw.
bloedvat.
(wisselvorm van brudutitei).
5)
gezegde.
winnen.
Yu no man titei mi nanga swen. Mi na owru swenman.
Je zal me niet kunnen winnen met zwemmen, want ik heb vroeger veel gezwommen.
Gebruik: meer gebruikt door jonge mensen.
syn:
fon;
wini.
titeisneki
znw.
slangsoort.
Oxybelis soorten/species (Colubridae).
tnapu
ww.
staan.
Teki wan sturu gi mi. Mi no man tnapu moro.
Haal een stoel voor me. Ik kan niet langer staan.
ant:
sidon.
Var.:
knapu;
snapu.
Spelling variation: tanapu
opo tnapu
ww.
opstaan.
Ala sma mus opo tnapu te President kon ini a kamra.
Iedereen moet opstaan wanneer de President de kamer binnenkomt.
opo ... tnapu
ww.
rechtop zetten.
Opo a banabon tnapu, kraka en, dan yu e poti doti gi en.
Zet de bananeboom recht op, zet een stut ervoor en doe er wat aarde omheen.
todo
znw.
kikker, pad.
O. Salienta.
A switi no todo.
Gezegde: Het is erg lekker!
syn:
dyompometi.
todobere1
znw.
kikkervisje.
Orde Salienta.
tododyaki
znw.
paradoxale kikker.
Pseudis paradoxa (Pseudidae).
todosneki
znw.
slangsoort.
Xenodon soorten/species (Colubridae).
toko
znw.
ruzie.
Birfrow abi wan toko nanga mi.
Buurvrouw heeft ruzie met me.
syn:
trobi.
psa wan toko
gezegde.
ruzie maken.
Mi mama nanga mi papa psa wan toko tide mamanten.
Mijn ouders hebben vanmorgen ruzie gemaakt.
syn:
meki trobi.
tokotoko
1)
znw.
modder, klei.
Nanga tokotoko den ingi e meki den prapi.
De indianen maken hun kruiken van klei.
Morph.: redup.
2)
bnw.
modderig.
A pasi tokotoko fa a alen kon.
De straat is modderig vanwege de regen.
3)
ww.
bemodderen, modderig maken.
Efu den no figi den futu fosi den kon in'sei, den o
tokotoko a oso.
Als ze hun voeten niet vegen voordat ze binnenkomen, zullen ze het huis bemodderen.
toku
bw.
toch.
Mi gi yu mi karta fu go na a kino, ma toku yu no go.
Ik heb je mijn kaart gegeven om naar de bioscoop te gaan, maar je bent toch niet gegaan.
Var.:
tog.
Van: NL.
Etym.:
toch
.
tomati
znw.
tomaat.
Lycopersicon esculentum (Solanaceae).
tompu
znw.
stomp (van een boom).
Kapu a bon trowe, ma un mu libi a tompu.
Hak de boom om, maar laat de stomp staan.
Var.:
stompu.
gi tongo
gezegde.
ontzettend hard huilen of schreeuwen.
A baby fu yu no e meki spotu. A e gi tongo te angri e kiri en.
Die baby van jou grapt niet. Hij huilt ontzettend hard als hij honger heeft.
syn:
krei;
bari krei.
2)
znw.
taal.
3)
ww.
tong zoenen, Franse kus.
tonton1
znw.
knoedel gemaakt van geraspte groene banaan.
tori
1)
znw.
verhaal, vertelling.
Van: Eng.
Etym.:
story
.
gi ... tori
gezegde.
verhalen vertellen.
Granmama gi den pikin tori fa a ben de fosten.
Grootmoeder vertelde de kinderen verhaaltjes van vroeger.
gi ... tori
gezegde.
iemand op zijn nummer zetten (de mond snoeren).
Di a man ben wani du ferferi, a frow gi en tori.
Toen de man lastig wilde doen, heeft de vrouw hem op zijn nummer gezet.
syn:
poti ... tapu en presi;
tapu ... mofo.
n'e gi tori
gezegde.
niet met zich laten spotten.
Mi p'pa tranga. A n'e gi tori, yèrè!
Mijn vader is sterk. Hij laat niet met zich spotten!
2)
znw.
geval, situatie, aangelegenheid, kwestie.
Na begi wawan kan yepi ini a tori disi.
Alleen gebed kan in deze situatie helpen.
koti a tori
gezegde.
een verhaal of gesprek beëindigen.
Di a sani kon dyugudyugu, Waldi koti a tori.
Toen de situatie uit de hand liep, beëindigde Waldi het gesprek.
syn:
kiri a tori.
3)
ww.
verraden.
Domri ferteri unu fa Yudas tori Yesus.
De dominee vertelde ons hoe Judas Jezus heeft verraden.
syn:
seri.
tra
1)
bnw.
andere.
Pe yu poti den tra bruku fu mi?
Waar heb je de andere broeken van mij neergelegd?
wan tra
bnw.
een andere.
Tya wan tra grasi nanga watra kon.
Breng een ander glas water.
2)
bnw.
volgend.
A oto fu mi no kon nanga a boto disi, ma a o kon nanga a tra boto.
Mijn auto is niet met deze boot gekomen, maar het komt met de
volgende boot.
tranga
1)
bnw.
sterk, stevig.
Suma no tranga mus koni.
Wie niet sterk is moet slim zijn.
Isri tranga, ma watra e frustu en.
Ijzer is sterk, maar water laat het roesten.
Den Zundapp brom na tranga brom yere. Luku omeni langa mi abi di fu mi.
Zundapp bromfietsen zijn sterk hoor. Kijk hoe lang ik die van mij heb.
ant:
swaki.
Zie:
steifi.
2)
bnw.
hard, taai.
A brede tranga.
Het brood is hard.
A meti tranga.
Het vlees is taai.
ant:
safu.
3)
bnw.
moeilijk of tegenvallend.
Un psa wan tranga ten.
Wij hebben een moeilijke tijd achter de rug.
A son tranga tide.
De zon is fel vandaag.
A siki e gi tranga korsu.
Deze ziekte geeft hoge koorts.
4)
bw.
hard (met veel kracht), snel, vlug.
Den boi e rei tumsi tranga.
De jongens rijden te hard.
A winti wai so tranga taki a trowe den bon.
De wind waaide zo hard dat het bomen omverduwde.
ant:
safri.
Zie:
esi.
5)
bw.
hard, stevig.
A batra tapu tranga. Mi no man opo en.
De fles is hard dicht geschroefd. Ik kan hem niet openmaken.
A postu fasi tranga ini a doti. Wi o abi fu diki en puru.
De post zit stevig vast in het zand. We zullen hem moeten uitgraven.
6)
bw.
hard, luid.
A bari tranga di a masi en futu.
Hij schreeuwde luid toen hij zijn voet bezeerde.
7)
ww.
verharden (alleen in combinatie met ati en yesi).
A ben taigi mi kba, ma mi ben tranga mi yesi.
Hij had me al gewaarschuwd, maar ik heb niet willen luisteren (lett: ik heb mijn oor verhard).
2)
znw.
slangsoort.
Pseustes sulphureus (Colubridae).
trangabere
znw.
moeilijke stoelgang, harde ontlasting.
Efu yu e swari a sakasaka fu a awara, a o gi yu trangabere.
Als je de vezels van de awara slikt, zul je een moeilijke stoelgang krijgen.
Mi bere tranga.
Ik heb een moeilijke stoelgang.
trangatranga
1)
bnw.
half zacht, een beetje hard.
Mi no lobi nyan manya te den kon papa. Den mu
trangatranga ete.
Ik houd niet ervan om manjes te eten als ze zacht zijn geworden. Ze moeten nog een beetje hard zijn.
2)
bw.
dringend, ernstig, luidkeels, doordringend.
Den pikin begi Gado trangatranga fu meki den m'ma kon betre baka.
De kinderen baden ernstig tot God om hun moeder weer beter te laten worden.
Di a p'pa luku en trangatranga, a boi kon ferstan tak' a mus tapu nanga a sani san a ben e du.
Toen de vader hem doordringend aankeek, begreep de jongen dat hij moest ophouden met hetgeen hij deed.
Meister warskow den boi trangatranga tak' den no mus feti na skoroprasi.
De meester waarschuwde de jongens ernstig dat ze niet op het schoolerf moesten vechten.
Morph.: redup.
trangayesi
1)
bnw.
koppig, hardhorend, ongehoorzaam.
A boi disi trangayesi. A no e arki san bigisma e taigi en.
Deze jongen is koppig. Hij luistert niet naar volwassenen.
2)
znw.
ongehoorzaamheid, koppigheid.
A trangayesi fu a boi kon moro mofo. A mus kisi wan bun fonfon meki en ferstan kon ini en ede.
De koppigheid van deze jongen loopt nu de spuigaten uit. Hij moet een stevig pakslag krijgen om hem tot bezinning te brengen.
tranga ... yesi
ww.
ongehoorzaam of koppig blijven, niet willen luisteren.
Den bari en someni leisi, ma a ben tranga en
yesi. A no ben wani arki.
Ze hebben hem zo vaak gewaarschuwd, maar hij bleef ongehoorzaam. Hij wilde niet luisteren.
trap'trapu
1)
ww.
vertrappen.
Ini a bigi dyugudyugu den sma trap'trapu a boi di fadon.
In de grote oproer vertrapten de mensen de jongen die gevallen was.
2)
bnw.
vertrapte.
Di mi e kon na wroko mi feni wan trap'trapu dala.
Op weg naar het werk vond ik een vertrapte dollar.
trapu1
1)
znw.
trap, trap, ladder.
2)
ww.
trappen, op iets stampen.
A asi trapu tapu mi futu.
Het paard trapte op mijn voet.
Mi opo mi futu trapu a sneki na en ede.
Ik hief mijn voet op en stampte op de kop van de slang.
trapu psa
gezegde.
op iemand trappen bij het passeren.
Te yu e sidon na kino, den sma e trapu psa sondro fu taki pardon.
Als je in de theater zit, trapt men op je bij het passeren zonder pardon te zeggen.
trapu2
znw.
val.
Mi no sabi suma e kon ini mi oso te mi no de, ma mi o seti wan trapu gi en.
Ik weet niet wie in mijn huis komt als ik er niet ben, maar ik zal een
val voor hem opzetten.
sidon baka trarki
gezegde.
in de gevangenis zitten.
Gebruik: van het Nederlands: achter de tralies zitten.
trasi
znw.
Javaanse specerij gemaakt van garnalen.
tratra
bnw.
andere, nog andere.
A man disi go na Jamaica, Trinidad nanga tratra kondre ini a kontren.
Deze man is naar Jamaica, Trinidad en nog andere landen in de regio gegaan.
trawan
vnw.
andere, de volgende.
Yu krin a wan susu, san meki yu no krin a trawan?
Je hebt de ene schoen schoongemaakt, waarom de andere niet?
trefu
znw.
spijsverbod, taboe.
tri
znw.
kleine gedroogde en gezoute visjes; vissoort.
(Engraulidae, Clupeidae, Sciaenidae, Ariidae, Pimelodidae).
triki1
znw.
list, streek.
Ala sma sabi tak' Anansi lai triki.
Iedereen weet dat Anansi vol streken zit.
triki2
ww.
met een ijzer strijken.
triki-isri
znw.
strijkijzer.
Spelling variation: trik'isri
tringi
ww.
aaneenrijgen.
A pikin tringi den krara meki wan moi keti fu den.
Het kind reeg de kralen aaneen tot een mooie ketting.
trobi
1)
znw.
ruzie, twist.
2)
ww.
plagen, storen, lastig vallen.
koti wan trobi
gezegde.
bemiddelen.
Di den tu man fasi, den skowtu ben abi fu kon koti a trobi.
Toen de mannen twistten, moest de politie komen bemiddelen.
no abi trobi
gezegde.
geen bezwaren hebben tegen, het maakt niets uit (geen verschil).
Mi no abi trobi efu yu kon nanga wan tu sma.
Ik heb er geen bezwaren tegen als je met een paar mensen komt.
A: San yu wani, cola noso stroop? B: A no abi trobi.
A: Wat wil je, cola of stroop? B: Het maakt me niets uit.
Zie:
span.
no abi trobi nanga
gezegde.
niets te maken hebben met iets of iemand.
Mi no abi trobi nanga san John e taki. Mi e du san mi wani!
Ik heb niets te maken met wat John zegt. Ik doe gewoon wat ik wil!
syn:
no abi bisi.
Zie:
span;
bada.
trobiman
znw.
onruststoker, ruzie zoeker.
tromu
1)
znw.
blikken doos, trommel.
Poti den kuku ini a tromu, noso moismoisi o nyan den.
Zet de koekjes in de trommel, anders zullen de muizen ze opeten.
2)
znw.
lunchtrommel.
tron1
ww.
worden.
A tron datra.
Hij is dokter geworden.
Zie:
kon.
tron2
znw.
keer, maal.
Efu yu e singi den singi tu tron wan dei, yu mus kon sabi den.
Als je de liederen twee keer per dag zingt, moet je ze wel kennen.
syn:
leisi2.
trotro
znw.
moeder of vader van je overgrootouders.
Zie:
Zie tabel onder:
famiriman.
trow
1)
ww.
trouwen, huwen.
Son sma no wani trow. Den e seti libi nomo.
Sommige mensen willen niet trouwen. Ze leven maar in concubinaat.
2)
znw.
huwelijk.
Fu di a man waka gi en frow, a trow broko.
Omdat de man overspel gepleegd heeft, is het huwelijk ontbonden.
3)
bnw.
getrouwd of gehuwd zijn.
A frow disi e hori nanga wan trow man.
Deze vrouw heeft een relatie met een getrouwde man.
trowdei
znw.
dag waarop men trouwt, trouwdag.
trowe
ww.
weggooien, wegsmijten.
Di a kiri a alata, a trowe en na strati.
Toen hij de rat gedood had, gooide hij hem op straat weg.
trowlibi
znw.
het leven binnen het huwelijk.
Ini a ten disi furu sma no e lespeki a trowlibi. Den e go na bedi nanga suma den wani.
In deze tijd zijn er weinigen die het huwelijksleven respecteren. Men heeft omgang met wie men wil.
trowstu
1)
ww.
troosten.
Sonleisi yu kan trowstu wan pikin nanga wan sukrusani.
Soms kan je een kind troosten met een snoepje.
Zie:
kor'kori;
boboi;
dodoi.
2)
znw.
troost.
Gado na mi trowstu.
God is mijn troost.
tru
1)
bnw.
waar, werkelijk.
A tru tak' tamara un no abi fu kon na wroko?
Is het waar dat we morgen niet aan het werk hoeven te komen?
2)
znw.
waarheid.
Yu no bribi lei, yu no bribi tru.
Gezegde: Gelooft het of niet.
ant:
lei.
tru sani
znw.
waarheid.
Na wan tru sani a man taki. A no lei.
Hij heeft de waarheid gesproken. Hij liegt niet.
trusu
1)
ww.
instoppen.
A trusu en anu go ini en saka.
Hij stopte zijn hand in zijn zak.
Zie:
sutu3.
2)
ww.
stoten, duwen.
A winti trusu a boto go na mindri fu a liba.
De wind duwde de boot naar het midden van de rivier.
San trusu mi fu teki a wroko disi?
Wat heeft mij er toe gedreven om dit werk aan te nemen?
trutru
1)
bnw.
echt.
Tyari en kon meki den man si efu na trutru gowtu.
Neem het mee zodat men kan zien als het echt goud is.
2)
bw.
waarlijk.
Mi taigi yu trutru, na en fufuru a sani.
Ik zeg je waarlijk, hij heeft het gestolen.
Morph.: redup.
tu1
telw.
twee.
Zie:
Zie tabel onder:
nomru.
ala tu
telw.
beide, alle twee (SN).
A man nanga en frow kon inisei dan ala tu bigin krutu.
De man en zijn vrouw kwamen binnen en beide begonnen ruzie te maken.
A: Fa fu Hertoch nanga Ronald? B: Ala den tu sma dati gwe.
A: Hoe gaat het met Hertoch en Ronald? B: Beide mensen zijn vertrokken.
tu2
bw.
ook, eveneens.
I mu yepi wroko tu.
Jij moet ook helpen werken.
Var.:
owktu.
tu-ede sneki
znw.
wormhagedis.
Amphisbaena fuliginosa (Amphisbaendae).
Ook bekend als krarasneki.
tuka
ww.
ontmoeten, tegenkomen.
Di Ba Aleksi bo go na doro, a tuka nanga a popki.
Toen Ba Aleksi de deur wilde openen, is hij met de pop in aanraking gekomen.
Mi nanga Karl tuka esde let' fesi Kirpalani.
Karl en ik kwamen elkaar vlak voor Kirpalani tegen.
Zie:
miti1.
tuma
ww.
slaan; met een vuist slaan.
Zie:
naki.
2)
gezegde.
iemand die spreekt met gespleten tong.
A man disi na wan tumofo gon.
Deze man spreekt met gespleten tong.
tumsi
bw.
te veel, overdrijven, zeer.
Yu e meki en tumsi.
Je overdrijft.
A e nyan tumsi furu.
Hij eet te veel.
Disi tumsi baya.
Dit is te veel.
Var.:
tumusi.
tutu
1)
ww.
hoorn (van een dier).
Odo: Gado sabi fu sanede a no gi asi tutu.
Spreekwoord: Geef nooit een aap een scheermes in handen. (lett: God weet waarom hij het paard geen hoorns heeft gegeven.)
2)
znw.
trompet.
A boi e weri mi ede. Heri dei a e bro a tutu.
De jongen bezorgt me hoofdpijn. Hij blaast de hele dag op de
trompet.
3)
znw.
toeter, claxon (van een auto).
twatwa
znw.
zwarte bisschop, dikbekzaadkraker (zeer geliefd als zangvogel).
Oryzoborus crassirostris (Emberizidae).
twenti
telw.
twintig.
(wisselvorm van tutenti).
tya
Zie trefwoord: tyari.
ww.
(iets) terugbrengen.
tyapu
1)
znw.
tjap, plat houweel.
Gebruik: een landbouw gereedschap.
2)
ww.
gebruiken van een tjap.
Luku fa Anansi e tyapu a sei strati.
Kijk hoe Anansi het trottoir tjapt (d.w.z. de zijkant van de straat schoonmaakt met een tjap)
tyari
1)
ww.
dragen.
Mi wawan no man tyari den hebi dosu disi.
Ik kan deze zware dozen niet alleen dragen.
Zie:
syow1;
opo3.
Var.:
tya.
tyari ... go
ww.
meenemen.
Satra mi o tyari den pikin go luku kino.
Zaterdag zal ik de kinderen naar de bioscoop meenemen.
tyari ... gwe
ww.
wegbrengen.
I kan tyari ala a samasama disi gwe, yèrè!
Je kunt al deze rommel wegbrengen, hoor!
tyari ... kon
ww.
meebrengen.
Tide bakadina mi sa tyari den buku kon gi yu.
Vanmiddag zal ik de boeken voor je meebrengen.
tyari ... kon baka
ww.
(iets) terugbrengen.
Oten yu de fu tyari mi blaka tas kon baka gi mi?
Wanneer ben je van plan m'n zwarte tas voor me terug te brengen?
2)
ww.
verdragen, lijden.
Mi skin no man tyari a pen moro.
Ik kan de pijn niet meer verdragen.
tyasneti
znw.
werpnet (om vis te vangen).
tyatyari
znw.
opgerolde doek dat als stootkussen dient bij het dragen van vracht op het hoofd.
tyawa
1)
znw.
muntstuk van vijfentwintig cent, kwartje.
syn:
kwartyi.
Zie:
Zie tabel onder:
moni.
2)
znw.
geldsbedrag oorspronkelijk ter waarde van vijfentwintig cent; nu ook vijfentwintig gulden, en zelfs vijfentwintig duizend gulden.
tye
tw.
uitroep van medelijden, ach!
Var.:
ke.
tyen
znw.
suikerriet.
Saccharum officinarum (Gramineae).
Spelling variation: ken
tyepi
1)
znw.
inkeping, kerf.
Yu no e pristeri sma sani ini wan kopi san abi wan
tyepi.
Je biedt mensen geen dingen aan in een kopje dat een inkeping heeft.
2)
ww.
inkepen; inkepen, van kepen voorzien.
Efu yu naki den kopi so te yu e wasi den, yu o tyepi den.
Als je de kopjes zo slaat bij het wassen, zal je ze van kepen voorzien.
3)
bnw.
gek, krankzinnig.
Den tyepi sma e tan na LPI.
De krankzinigen blijven in LPI.
Spelling variation: kepi
tyep'tyepi
bnw.
met veel insnijdingen of inkepingen.
Morph.: redup.
tyerfi
ww.
kerven, inkerven.
A tyerfi a skorobangi nanga wan nefi.
Hij kerfde de schoolbank met een mes.
Spelling variation: kerfi
2)
znw.
een kleding stuk dat tot de keel geknoopt is (het kan een overhemd, blouse of japon zijn).
tyokro
ww.
wurgen, onder de arm klemmen, om de nek grijpen.
A fufuruman tyokro a man kiri.
De dief heeft de man gewurgd.
Var.:
yokro;
yoko.
tyopu
ww.
pikken, tjoppen (Sur.).
Luku fa den fowru e tyopu den bromki fu mi.
Kijk hoe de kippen de bloemen van me pikken.
tyotyofowru
znw.
huiswinterkoning.
Troglodytes aedon (Troglodytidae).
Ook bekend als gadofowru of gadotyo.
tyubun
tw.
intensiteit van plonzen.
A fadon tyubun ini a watra.
Hij viel met een plons in het water.
tyuku
znw.
steekpenning.
Efu yu wani fu den yepi yu es'esi dan yu mu pai den wan tyuku.
Als je snel geholpen wil worden moet je steekpenning betalen.
Zie:
bakafinga.
tyukutyuku
ww.
de mond spoelen.
Awinsi yu no abi ten fu wasi yu mofo, yu kan tyukutyuku en.
Ook al heb je de tijd niet om je tanden te poetsen, kan je je mond spoelen.
tyuri
znw.
zuigend of smakkend geluid dat irritatie, afkeuring of verachting uitdrukt.
No tyari yu tyuri kon dya!
Breng je afkeuring niet naar hier!
Var.:
tyurun.
tyurun
Zie trefwoord: tyuri.
znw.
zuigend of smakkend geluid dat irritatie, afkeuring of verachting uitdrukt.
Copyright © 2003